Kennis over voedingsstoffen

Vrije radicalen en oxidatieve stress bestrijden met antioxidanten

U hebt vast in verschillende verbanden gehoord over antioxidanten, oxidatieve stress en vrije radicalen. Zowel in cosmetica als in voeding worden aan antioxidanten allerlei positieve eigenschappen toegeschreven en zouden we er liefst dagelijks zoveel mogelijk van moeten innemen. Waar deze aanname vandaan komt, welke effecten ze op ons lichaam hebben en in welke voedingsmiddelen ze voorkomen, leest u in dit artikel.
Vrije radicalen en oxidatieve stress bestrijden met antioxidanten

Wat zijn vrije radicalen en oxidatieve stress?

Vrije radicalen, ook pro-oxidanten genoemd, komen in ons lichaam voortdurend en overal voor en maken vast deel uit van talrijke stofwisselingsprocessen. Ze ontstaan via verschillende mechanismen. Enerzijds maakt het lichaam ze zelf aan als onderdeel van verschillende stofwisselingsprocessen. Anderzijds ontstaan ze door schadelijke omgevingsinvloeden, zoals uv-straling en luchtvervuiling, leefstijlfactoren zoals sigarettenrook, en bepaalde medicijnen en giftige chemicaliën. Vrije radicalen zijn atomen of moleculen met één of meer vrije (ongepaarde) elektronen. Daardoor worden ze instabiel en zeer reactief, omdat ze die toestand willen compenseren. Hoe doen ze dat? Pro-oxidanten proberen hun ontbrekende elektron van andere moleculen te stelen. Ze kunnen deze elektronenpartner uit vrijwel alle biomoleculen halen en veranderen daarmee de functie ervan.

Een bepaalde concentratie vrije radicalen in ons lichaam is heel normaal en hoort bij een goed werkende stofwisseling. Zo is bijvoorbeeld ons immuunsysteem ervan afhankelijk om optimaal te kunnen functioneren. Als er echter te veel vrije radicalen circuleren die ons lichaam niet voldoende onder controle kan houden, ontstaat zogeheten oxidatieve stress. Die kan betrokken zijn bij het ontstaan van verschillende aandoeningen wanneer structuren en functies van lichaamscellen worden aangetast.

Stuk appel

Oxidatie kunt u bijvoorbeeld goed zien bij een aangesneden appel. Door contact met zuurstof wordt het vruchtvlees na korte tijd aan de lucht bruin. Als u er vitamine C op druppelt, behoudt het zijn natuurlijke kleur. Vitamine C werkt hier als antioxidant en voorkomt het oxidatieproces.

Antioxidanten als radicalenvangers

Om een overmatige ophoping van vrije radicalen in ons lichaam te voorkomen, worden ze door een goed georganiseerd verdedigingssysteem gecontroleerd: het antioxidatieve netwerk. Dit netwerk bestaat uit veel verschillende moleculen en verbindingen die antioxidanten worden genoemd. Ze kunnen worden ingedeeld in enzymatische en niet-enzymatische afweersystemen.

Tot de enzymatische antioxidanten behoren enzymen zoals co-enzym Q10 en glutathionperoxidase. Om optimaal te werken hebben ze specifieke cofactoren nodig. Dit zijn doorgaans sporenelementen zoals seleen, koper, mangaan, zink en ijzer.
Niet-enzymatische antioxidanten omvatten zowel lichaamseigen verbindingen met een laag molecuulgewicht, zoals glutathion, als stoffen die we via de voeding innemen. Tot die laatste behoren onder meer vitamine C en E en secundaire plantenstoffen zoals carotenoïden, polyfenolen en flavonoïden. Deze ‘kleine’ antioxidanten reageren met vrije radicalen en kunnen ze uitschakelen. Daarbij worden ze doorgaans zelf verbruikt en zijn ze niet meer beschikbaar om verdere vrije radicalen op te vangen, zodat we ons lichaam regelmatig ‘nieuwe’ antioxidanten moeten leveren.

Onder normale fysiologische omstandigheden zijn oxidatieve en antioxidatieve processen in evenwicht. Deze balans kan echter verstoord raken wanneer er meer oxidatief werkzame moleculen worden gevormd of de concentratie en activiteit van antioxidanten dalen. Als de concentratie antioxidanten daalt, kan het risico op oxidatieve schade toenemen. Een lage antioxidantenstatus betekent echter niet noodzakelijk dat die schade al is ontstaan. Volgens de huidige wetenschappelijke kennis gaat men er bovendien van uit dat antioxidanten niet geïsoleerd werken, maar met andere antioxidanten samenwerken. Vandaar ook de term ‘antioxidatief netwerk’.

Netwerkstructuur met begrippen

Antioxidanten uit voedingsmiddelen

Vooral plantaardige voedingsmiddelen zijn rijk aan voedingsstoffen en secundaire plantenstoffen, en daarmee ook aan antioxidanten waarmee ze zich tegen schadelijke omgevingsinvloeden beschermen. De microalg Haematococcus pluvialis maakt bijvoorbeeld de rode kleurstof astaxanthine aan als bescherming tegen te sterk zonlicht. Ook wij kunnen van deze voedingsstoffen profiteren, waardoor plantaardige voedingsmiddelen meerdere keren per dag op het menu zouden moeten staan. De basis voor deze aanbeveling zijn wetenschappelijke studies waarin de consumptiefrequentie van groenten en fruit samenhangt met een lager risico op bepaalde voedingsgerelateerde aandoeningen. Deze preventieve effecten worden toegeschreven aan hun kenmerkende plantenstoffen, waaronder secundaire plantenstoffen en antioxidanten.

Bepalend voor de biologische beschikbaarheid van voedingsstoffen voor het menselijk lichaam zijn onder meer de wisselwerking van antioxidanten met andere voedingsbestanddelen en de bereidingswijze. De meeste antioxidanten zijn gevoelig voor hitte en zuurstof, zodat een combinatie van een zo mild mogelijke bereiding en af en toe rauw eten aan te raden is. Vetoplosbare stoffen, zoals bètacaroteen en vitamine E, moeten gelijktijdig met voedingsvetten worden ingenomen om hun opname in de darm te bevorderen.

Groenten en fruit

Daarnaast neemt de concentratie antioxidanten in de loop van de tijd af. Hoe langer een voedingsmiddel wordt bewaard, hoe lager dus het antioxidantengehalte. Bescherming tegen licht en lagere temperaturen kunnen de afbraak van deze verbindingen vertragen. Bovendien bevinden veel van deze stoffen zich in of vlak onder de schil, zodat die waar mogelijk moet worden meegegeten. Een getalswaarde om het antioxidatieve potentieel van een voedingsmiddel uit te drukken is bijvoorbeeld de ORAC-waarde. ORAC staat voor Oxygen Radikal Absorbance Capacity en duidt het vermogen van een voedingsmiddel aan om vrije radicalen onschadelijk te maken. Deze maat is ontwikkeld door Amerikaanse wetenschappers van het National Institute of Health in Maryland.

Naast de dagelijkse voeding kunnen voedingssupplementen bijdragen aan de voorziening van antioxidanten. Met specifieke productie- en extractiemethoden uit natuurlijke bronnen en op elkaar afgestemde combinaties van verschillende werkzame stoffen kan de biologische beschikbaarheid voor het organisme worden geoptimaliseerd.

Individuele factoren

Hoeveel voordeel we van bepaalde antioxidanten hebben, verschilt sterk per persoon en is moeilijk in te schatten. Naast de genoemde factoren wordt de beschikbaarheid van antioxidanten ook bepaald door leefstijl, eetgewoonten, gezondheidstoestand, leeftijd en geslacht van de consument. Rokers hebben bijvoorbeeld lagere vitamine C-concentraties in het bloed dan niet-rokers, vermoedelijk doordat meer wordt verbruikt door pro-oxidanten, dus moleculen die oxidatieve stress veroorzaken. Daarom geeft de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) enkele aparte voedingsstoffenaanbevelingen voor rokers. Geslachtsgebonden verschillen zijn onder meer voor carotenoïden ontdekt en ook genetica speelt een centrale rol.

Kan oxidatieve stress worden gemeten?

Omdat vrije radicalen heel kort bestaan, is het praktisch nauwelijks mogelijk hun concentratie in het organisme aan te tonen. Daarom gebruikt men vervangende parameters om de oxidatieve belasting van het lichaam af te leiden. Die omvatten het bepalen van de antioxidantenconcentratie in plasma, het meten van oxidatief beschadigde moleculen en het bepalen van de antioxidatieve capaciteit. Bij deze methoden is echter voorzichtigheid nodig bij de interpretatie: een lagere plasmaconcentratie van antioxidanten of hogere meetwaarden van beschadigde moleculen wijzen niet noodzakelijk op veel oxidatieve stress. De waarden kunnen ook worden verklaard doordat ons lichaamseigen afweermechanisme succesvol heeft gewerkt of doordat verschillende foutbronnen het meetresultaat hebben vertekend.

Dit kunt u als conclusie meenemen:

Antioxidanten zijn georganiseerd in een strikt gecontroleerd lichaamseigen verdedigingssysteem. Binnen het antioxidatieve netwerk heeft deze afweer een enorm biologisch potentieel dat zowel preventief als therapeutisch nuttig kan zijn. Vooral antioxidanten en secundaire plantenstoffen uit groenten en fruit zijn veelbelovend gebleken en zouden daarom een vast onderdeel van een gezondheidsbevorderende voeding moeten zijn. Volgens de huidige inzichten is het samenspel van meerdere vitale stoffen voor de balans tussen pro- en antioxidatieve processen in ons lichaam belangrijker dan afzonderlijke stoffen. Momenteel bestaan er geen concrete aanbevelingen voor de inname, omdat de werking van antioxidanten sterk per persoon verschilt en ook van veel andere externe factoren afhangt. Bedenk tot slot dat meer niet altijd beter is. Een zekere mate van oxidatieve stress in ons lichaam is heel normaal en belangrijk voor bepaalde lichaamsfuncties en voor het behoud van een evenwichtige verhouding tussen oxidatieve en antioxidatieve processen. Als u regelmatig groenten en fruit eet en ‘5 per dag’ haalt (vijf porties groenten en fruit, waarvan twee fruit en drie groenten), bent u doorgaans goed voorzien van secundaire plantenstoffen en antioxidanten.

Bronnen en referenties

  • Robert Koch-Institut (2008): Oxidativer Stress und Möglichkeiten seiner Messung aus umwelt-medizinischer Sicht. Mitteilung der Kommission „Methoden und Qualitätssicherung in der Umweltmedizin“. Bundesgesundheitsbl – Gesundheitsforsch – Gesundheitsschutz 2008 · 51:1464–1482.
  • Stahl W (2011): Oxidativer Stress. Antioxidantien aus Lebensmitteln. Ernährungs Umschau 10/2011: 536-541.
  • Siems W, Schröder P, Grune T (2005): Oxidativer Stress und Pharmaka. Govi-Verlag Pharmazeutischer Verlag GmbH: Eschborn. S. 65-75.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen