Kwaliteit en herkomst

Prof. dr. Dieter Jahn: microbioom en biotechnologische innovaties

Als het gaat om het gezondheidspotentieel van probiotica, valt vaak de term darmmicrobioom. Onderzoek heeft al kunnen aantonen dat gerichte toediening van probiotische culturen de microbiële kolonisatie van de darm positief kan veranderen. Binnen een holistische benadering vormt het bewustzijn van een gezonde leefstijl – vooral een volwaardige voeding met de nadruk op plantaardige en zo natuurlijk mogelijke producten – echter de basis.
Prof. dr. Dieter Jahn: microbioom en biotechnologische innovaties

De loopbaan van prof. dr. Jahn

BioProphyl: prof. dr. Jahn, u heeft een indrukwekkende loopbaan in de biologie achter de rug en bent tegenwoordig woordvoerder van het Braunschweig Integrated Centre of Systems Biology BRICS en uitvoerend directeur van het Instituut voor Microbiologie. Kunt u ons eerst iets vertellen over uw loopbaan en uitleggen waarom u voor deze weg heeft gekozen?


Prof. dr. Jahn: Aanvankelijk wilde ik heel traditioneel biologie/scheikunde en lichamelijke opvoeding studeren om leraar te worden. Omdat er in mijn jeugd echter te veel mensen hetzelfde wilden, zou ik te lang op een opleidingsplaats voor de praktijkfase hebben moeten wachten. Daarom besloot ik een andere weg in te slaan en ben ik in Marburg gepromoveerd in het kankeronderzoek. Daarna volgden 4 jaar aan Yale University in de VS en vervolgens nog eens 4 jaar aan het Max Planck Instituut voor Microbiologie in Marburg. Halverwege mijn 30-er jaren kreeg ik mijn eerste hoogleraarschap in Freiburg. Sinds 2000 werk ik aan de Technische Universiteit Braunschweig. Bij de keuze van mijn banen vond ik het trouwens altijd belangrijk dat ik in mijn functie zo min mogelijk een stropdas hoefde te dragen.

Een van de spannendste, zij het zeer inspannende, momenten in mijn loopbaan was de opening van het Braunschweig Integrated Centre of Systems Biology BRICS, waarvoor ik nog altijd als woordvoerder werkzaam ben. Naast deze positieve ervaringen waren er natuurlijk ook gebeurtenissen waarop ik minder graag terugkijk: begin 2020 ben ik aan het begin van de pandemie bijna aan corona overleden. Gelukkig volgde ik het advies van een gastro-enteroloog met wie ik wetenschappelijk samenwerkte en liet ik me meteen in een ziekenhuis opnemen – op een moment dat de pandemiemaatregelen nog in de kinderschoenen stonden.


Het microbioom in het lichaam

BioProphyl: als microbioloog beschikt u ook over veel kennis van het microbioom in onze darm. Kunt u uitleggen wat het microbioom is en welke functie het in ons lichaam heeft?


Prof. dr. Jahn: Veel mensen denken eerst aan het darmmicrobioom, hoewel bacteriën vrijwel ons hele lichaam koloniseren – bijvoorbeeld het oor, de neus, de huid en de geslachtsorganen. Tot de micro-organismen behoren echter niet alleen bacteriën, maar ook schimmels zoals gisten, archaea, virussen, wormen en bacteriofagen.

Laten we ons voor de functie richten op het darmmicrobioom: onze voeding bepaalt welke micro-organismen in onze darm leven. Anders gezegd: afhankelijk van wat u eet, kweekt u bepaalde micro-organismen in uw darm. We worden voortdurend gekoloniseerd door ongeveer 300 tot 400 gram micro-organismen – zowel ‘goede’ als ‘slechte’.

De ‘goede’ micro-organismen breken de voedingsstoffen uit ons eten af – vooral vezels zoals plantaardige celwanden van cellulose in groenten, fruit en dergelijke. Als producten van de microbiële omzetting ontstaan korteketenvetzuren (bijvoorbeeld azijnzuur en boterzuur), die op hun beurt signalen voor ons lichaam zijn. We hebben deze ‘goede’ bacteriën dus nodig, omdat ze via hun producten belangrijke processen in ons organisme sturen. Zo kunnen de juiste micro-organismen ons lichaam helpen om in goede vorm te blijven. Om van de positieve eigenschappen van de microben te profiteren, is de juiste voeding echter van belang. Daarom is een voedingspatroon met een groot plantaardig aandeel zinvol.

Wie daarentegen veel rood vlees eet, verhoogt het risico om ongunstige bacteriën te kweken. Deze ‘negatieve’ micro-organismen breken de vetten en aminozuren in vlees af tot afbraakproducten. Het ongewenste gevolg: sommige van deze afbraakproducten worden door ons lichaam als een negatief signaal opgevat en kunnen bijvoorbeeld het risico op diabetes bevorderen. Ook het zogeheten ‘TMAO’ (trimethylamineoxide) wordt voornamelijk door vleeseters gevormd. De darmbacteriën zetten bestanddelen van vetten in vlees om in TMAO en kunnen zo het risico op een beroerte en hartinfarct verhogen. Dat is trouwens een verklaring waarom een hoge vleesconsumptie gepaard gaat met negatieve effecten voor onze gezondheid.

Primaire galzuren fungeren als emulgatoren (afwasmiddel) voor de vetbestanddelen van onze voeding, omdat vetten immers niet wateroplosbaar zijn. De ‘goede’ darmbacteriën zetten primaire galzuren om in secundaire galzuren, die vervolgens als informatiemoleculen voor ons lichaam dienen en positief ingrijpen in uiteenlopende processen, van psyche tot infectie. Nogmaals: al dat goede gebeurt als u de ‘goede’ bacteriën heeft, die u door verstandige voeding in de darm kweekt.


Innovaties in de biotechnologie

BioProphyl: u heeft intensief gewerkt aan het gebruik van micro-organismen in de biotechnologie. Welke actuele ontwikkelingen of innovaties op dit gebied vindt u bijzonder veelbelovend en welke uitdagingen ziet u daarbij?


Prof. dr. Jahn: De moderne biotechnologie richt zich vooral op de productie van geneesmiddelen zoals antibiotica, kankermedicijnen of vaccins en voedingssupplementen zoals vitaminen. Deze biotechnologische benaderingen zijn tegenwoordig overigens vrijwel zonder uitzondering gebaseerd op genetische modificatie. Zonder genetische modificatie zouden er noch vitaminen noch een coronavaccin zijn. Zelfs kaas – die niet op de klassieke manier met gedroogd stremsel wordt gemaakt om het eiwit caseïne neer te slaan – is in wezen altijd gebaseerd op genetisch gemodificeerde micro-organismen.

Als belangrijkste toekomstige innovatie zie ik de productie van dure geneesmiddelen, zoals de biotechnologische productie van antilichamen tegen kanker. Daarbij is het belangrijkste doel om de productie goedkoper te maken. Daarvoor zijn innovatieve biotechnologische methoden nodig die relatief snel kunnen worden gerealiseerd, zodat ze beschikbaar komen voor de geneeskunde.


Micro-organismen en gezondheid

BioProphyl: probiotica zijn een steeds belangrijker onderwerp in de voedingswetenschap en geneeskunde. Hoe ziet u de rol van micro-organismen bij het bevorderen van de menselijke gezondheid?


Prof. dr. Jahn: U moet zich ervan bewust zijn dat probiotica altijd alleen helpers kunnen zijn. Een gezonde leefstijl is de basis om de toediening van probiotica überhaupt zinvol te maken: daarbij draait het om gezond eten, volgens het motto ‘groenten in plaats van schnitzel’. Na een antibioticabehandeling vind ik probiotica zinvol om een behoorlijk microbioom weer op te bouwen – in combinatie met een gezonde voeding. Wie ongezond eet, zal geen baat kunnen hebben bij het innemen van probiotica.

Goede bacteriën hebben hoogwaardig plantaardig eiwit uit peulvruchten of noten nodig. Belangrijk zijn de aminozuren – het liefst uit echte voeding. In dit verband zou ik sporters onder andere aanraden om kunstmatige eiwitshakes hooguit af en toe te gebruiken en de voorkeur te geven aan natuurlijke voedingsmiddelen, zoals zelfgemaakte linzensoep. Noten zijn bovendien – vanwege de hoge calorische waarde in kleine hoeveelheden – een eiwitrijke snack die sterk verzadigt. Deze natuurlijke levensmiddelen leveren een extra portie waardevolle, essentiële aminozuren.

Ik raad in het algemeen trouwens natuurlijke voeding aan in plaats van kant-en-klaarmaaltijden: ons lichaam kan bijvoorbeeld transvetten uit gefrituurd voedsel niet herkennen. Het ongewenste gevolg: deze lichaamsvreemde stoffen worden niet omgezet en afgebroken, maar opgeslagen en zijn extreem houdbaar. Deze transvetten, die in onze natuur helemaal niet voorkomen, zijn in de VS al verboden omdat ze waarschijnlijk kankerverwekkend zijn (hoofdbestanddeel van frituurvet).

Nog een anekdote over voeding en het microbioom: vroeger werden mensen die wat meer gewicht rond de heupen hadden, mensen met een ‘efficiënte vertering’ genoemd. Tegenwoordig weten we dat mensen met overgewicht daadwerkelijk een microbioom hebben, of hebben gekweekt, dat meer energie of calorieën uit de ingenomen levensmiddelen haalt.


De toekomst van probiotica

BioProphyl: gezien het toenemende belang van probiotica in de geneeskunde: welke toekomstige toepassingen ziet u voor probiotische micro-organismen en hoe zou uw onderzoek kunnen bijdragen aan de verwezenlijking daarvan?


Prof. dr. Jahn: In de wetenschap – en dus natuurlijk ook in mijn onderzoek – wordt gekeken hoe het microbioom van een gezond en een ziek mens door ziekte en voeding verandert. Deze observaties laten ons onderzoekers zien welke ‘goede’ micro-organismen de zieke persoon mist en welke ongunstige bacteriën er in plaats daarvan aanwezig zijn. Daarbij moeten we nauwkeurig kijken wat de ‘goede’ en ‘verkeerde’ micro-organismen elk doen om hun functie te begrijpen. Positief werkende micro-organismen kunnen vervolgens worden gekweekt en ter ondersteuning van het microbioom worden toegediend, dus als probiotica. Daarnaast kunnen stoffen worden gegeven die de kolonisatie met ‘goede’ micro-organismen bevorderen of door de goede micro-organismen worden omgezet in belangrijke signaalmoleculen, dus prebiotica.

Zo kan stap voor stap een zinvolle combinatie van probiotica en prebiotica worden ontwikkeld. Deze benadering vereist daarnaast – zoals hierboven al genoemd – een omschakeling naar een volwaardige voeding met de nadruk op plantaardige producten en lange koolhydraatvezels, zonder transvetten of een ‘teveel’ aan vlees. Als deze afzonderlijke maatregelen werken, ben ik ervan overtuigd dat we veelvoorkomende ziekten in de toekomst systematisch vanuit het microbioom kunnen aanpakken.

Er staan echter nog veel belangrijke vragen open. Welke samenstelling van bacteriën kan met welke voeding goed zijn voor welke klachten? Hoe verschillen bijvoorbeeld de gunstige bacteriën tegen psychische aandoeningen van die tegen diabetes? Ook de optimale dosering en toedieningsvorm zijn nog in ontwikkeling. Net als de vraag met welke prebiotica de probiotica moeten worden gecombineerd. Sinds onderzoekers het erfelijk materiaal van probiotische bacteriën hebben ontcijferd en deze probiotica vervolgens konden kweken en zo beschikbaar maken voor gebruik, zijn er de eerste zichtbare successen bij de beantwoording van deze vragen.

Een reeks veelbelovende onderzoeksresultaten voor de behandeling van verschillende aandoeningen met combinaties van probiotica en prebiotica heeft ook mijn mening over prebiotica fundamenteel veranderd. Volgens mij komt het er in de toekomst op aan om innovatieve combinatiepreparaten van pre- en probiotica te ontwikkelen die naar mijn mening echte genezingssuccessen mogelijk kunnen maken – mits patiënten bereid zijn hun voeding aan te passen.

Het zou natuurlijk geweldig zijn als uit het lopende intensieve onderzoek therapeutische benaderingen zouden kunnen worden afgeleid die met succes worden ingezet bij kankertherapie en bij de preventie van hart- en vaatziekten, diabetes en ouderdomsaandoeningen zoals dementie.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen