Stress - Een constant symptoom van het moderne leven

Stel je de volgende situatie voor:
Het is 7.05 uur. Je zit in de auto op weg naar je werk. Geen ontbijt, want vanmorgen ontdekte je dat het brood beschimmeld was en moest het weggooien. Dus heb je alleen een kop zwarte koffie, zonder suiker, want daar was geen tijd voor. Je bent laat. Er ligt nog minstens 50 minuten reistijd voor je, en om 8.00 uur heb je al een belangrijke afspraak op kantoor. Je gaat de snelweg op en drukt het gaspedaal in. Elke seconde telt. Je neemt een slok van je koffie. Plotseling remt de auto voor je. Je trapt snel op de rem en de koffie klotst over je kleren. Koffievlekken, precies wat je nu kunt gebruiken. Voor je lichten drie rijstroken vol met rode remlichten op. File. Geweldig, het is 7.33 uur en de ochtend is al verpest.
Komt deze situatie je bekend voor of heb je in soortgelijke situaties gezeten? Voel je de spanning en onrust van de hoofdpersoon? Dit zou een teken kunnen zijn dat "stress" geen onbekend terrein voor je is. Neem daarom vijf minuten en leer meer over spanning, onbalans en stressmanagement.

Wat is stress?

Stress is een genetisch verankerd programma dat onze voorouders al als een belangrijke en natuurlijke overlevingsmechanisme bij dreigend gevaar diende. In principe volgt een stressreactie een vast patroon in vier fasen:

1. Oriëntatie: De prikkel wordt doorgegeven aan ons brein, verwerkt en geëvalueerd. In het bovenstaande voorbeeld raakt de bestuurder verstrikt in een file en beseft langzamerhand dat hij zijn belangrijke afspraak niet op tijd zal halen.
2. Activering: Als de prikkel als bedreigend wordt beschouwd, worden stresshormonen zoals adrenaline, noradrenaline en cortisol razendsnel vrijgegeven om alle lichamelijke reserves te mobiliseren en het hele lichaam in een staat van paraatheid te brengen. Hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie stijgen, de pupillen verwijden zich, en de pijngrens wordt tijdelijk verhoogd. Binnen de kortste keren is de persoon klaar om te vluchten of te vechten. De bestuurder wordt nerveus, het bloed stijgt naar zijn hoofd en zijn handen beginnen te zweten en te trillen.
3. Aanpassing: Bovendien wordt in de hersenen het gebied voor leer- en geheugenvermogen geactiveerd, wordt de afweerfunctie van het immuunsysteem geremd, en wordt de spijsverteringsactiviteit van het maag-darmkanaal verminderd door de verhoogde cortisolspiegel. De bestuurder krijgt last van brandend maagzuur - koffie op een lege maag was geen goed idee.
4. Herstel (= Eustress): Deze aanpassingen van fase drie blijven behouden totdat de situatie succesvol is opgelost. Daarna kunnen we ons herstellen. De bestuurder heeft geluk; de file lost snel op en hij bereikt op tijd zijn kantoor.

Zolang we ons in de aanpassingsfase bevinden, kan stress ons zelfs tot topprestaties brengen, want elke lichamelijke of geestelijke inspanning vereist een zekere hoeveelheid extra stressenergie. Pas wanneer ons lichaam voortdurend wordt uitgedaagd zonder voldoende herstel, en deze toestand te lang aanhoudt, lijdt ons uithoudingsvermogen eronder en wordt stress een chronische belasting (= Distress). Chronische stress verzwakt het immuunsysteem, maakt het maag- en darmslijmvlies vatbaarder voor de vorming van zweren en kan uiteindelijk leiden tot uitputting, prikkelbaarheid en depressies.

Let op deze waarschuwingssignalen

Stress kan zich uiten door zowel lichamelijke als psychische symptomen. Eerste tekenen zijn bijvoorbeeld rug-, hoofdpijn en buikpijn, vermoeidheid, verhoogde bloeddruk of rusteloosheid. Daarnaast kunnen slaapproblemen, concentratieproblemen, prikkelbaarheid en angst optreden. Het "burn-out syndroom", een aanhoudende en ernstige staat van uitputting, is tegenwoordig een veel voorkomende psychologische consequentie in de moderne werkomgeving. Het uit zich ook in verminderde eetlust en dorst en daarmee gepaard gaande verminderde aandrang om te plassen. Stress is een zeer complex fenomeen dat het hele lichaam beïnvloedt, omdat het de vier dimensies lichaam, geest, gedrag en emoties beïnvloedt.

Stress ontstaat in je hoofd

Volgens een Forsa-enquête in opdracht van de Techniker Krankenkasse in 2016* staan zes op de tien ondervraagden onder spanning en voelen zich gestrest. De grootste stressfactoren zijn "het werk" (46%), "hoge eisen aan zichzelf" (43%) en "te veel afspraken en verplichtingen in de vrije tijd" (33%). Financiële zorgen drukken op 19% van de Duitsers, en zelfs de woon-werkrit zorgt voor stress bij 11%.

In principe kan elke situatie stress veroorzaken. Doorslaggevend voor de perceptie van de situatie als "stressvol" of "niet stressvol" is de individuele beoordeling. Zodra we het gevoel hebben dat we een situatie niet meer aankunnen, raken we gestrest. De situatie zelf is dus niet verantwoordelijk voor de stress, maar eerder de beoordeling van onze eigen vaardigheden om met de situatie om te gaan en deze het hoofd te bieden. Je kunt dit ook bij jezelf observeren: Als je je hulpeloos en overgeleverd voelt, zal je stressgevoeligheid waarschijnlijk heel hoog zijn. Zie je daarentegen een situatie rustig in en beschouw je jezelf als capabel genoeg om met mogelijke hindernissen om te gaan, zal je stressgevoel binnen de perken blijven.

Constant "onder stress staan" berooft ons echter van energie en levensvreugde en zorgt ervoor dat we ons niet meer in staat voelen om de dagelijkse beslommeringen aan te kunnen. Lichamelijk voelbare symptomen zoals spierpijn of vermoeidheid zijn slechts het topje van de ijsberg, want de stress begint al in ons hoofd voordat we het goed en wel in de gaten hebben.

Hoe kun je stress beheersen?

Er zijn verschillende strategieën om met stress om te gaan. Tot de meest beproefde strategieën behoren bijvoorbeeld een goede tijdmanagement, het nemen van pauzes, autogene training, meditatie-oefeningen en lichamelijke beweging. Allereerst moet je echter de focus leggen op je instelling. De volgende voorbeeldaanpak kan je helpen om je instelling te identificeren en stap voor stap aan te passen.

1. Herkennen van de instelling die je belast of je niet helpt bij het omgaan met stress
   Probeer de stressvolle situatie objectief te beschrijven. Wat is er gebeurd? Welke angsten en verwachtingen had je? Hoe voelde je je? Denk na over hoe andere mensen met vergelijkbare situaties omgaan.
2. Beoordeling van de inhoud
   Beoordeel kritisch hoe realistisch je inschatting van de situatie is. Vraag jezelf bijvoorbeeld af of je alleen de negatieve aspecten ziet of te hoge verwachtingen aan jezelf stelt.
3. Verandering van denken en voelen
   Ontwikkel een neutraal perspectief. Draai extreme uitspraken zoals "Ik mag geen fouten maken" om in "Niemand is perfect. Van fouten leer je." Moedig jezelf telkens weer aan en wees niet te streng voor jezelf als iets toch niet volgens plan verloopt.
4. Gedragsverandering
   Houd er rekening mee dat gedragsverandering niet van de ene op de andere dag werkt. Een stressverlagende herbeoordeling van de situatie kost tijd. Houd ook kleine vooruitgangen telkens voor ogen.

Elke stresssituatie is verschillend en vereist een op maat gemaakte aanpak om deze te beheersen. Helaas hebben wij ook geen universeel recept voor stressmanagement. Maar we hebben ons intensief verdiept in de psyche en nagedacht over welke voedingsstoffen belangrijk zijn voor een sterke psyche en hoe we ons beschermschild tegen stress kunnen ondersteunen. Details vind je in ons magazineartikel "Voeding en stress".