Kennis over voedingsstoffen

Wat zijn liposomen?

Liposomale toedieningsvormen beloven een hoge beschikbaarheid van voedingsstoffen en werkzame stoffen. Wat houdt dit precies in en welke mogelijkheden bieden ze?
Wat zijn liposomen?

De liposomale inkapseling van voedingsstoffen

Een grote uitdaging bij het gebruik van geneesmiddelen of voedingsstoffen is de biologische beschikbaarheid. Hoe goed wordt de werkzame stof door het lichaam opgenomen? Komt deze daadwerkelijk aan op de plek waar hij moet zijn? En zo ja, hoeveel ervan? Intraveneuze toediening is in vergelijking met orale inname onbetwist de efficiëntere manier om de concentratie van de betreffende werkzame stof in het bloed snel te laten stijgen. Infusen zijn echter niet altijd de aangewezen optie. Het is dan ook de taak van de wetenschap en het onderzoek om zinvolle en tegelijk praktische alternatieven te vinden. Een veelbelovende oplossing lijkt nu te zijn gevonden: de liposomale absorptietechnologie.

Terug naar het begin: wat zijn liposomen?

Liposomen werden in 1961 voor het eerst ontdekt door dr. Alec Bangham en in 1964 in zijn publicatie beschreven. Hij zag dat er bij het dispergeren (mengen) van lecithine en water meerlagige, bolvormige structuren ontstonden. Deze waarneming berust op het natuurlijke verschijnsel dat lipiden onder bepaalde omstandigheden blaasjes vormen en daarin vloeistoffen insluiten. Hierbij ontstaat een emulsie van twee niet-mengbare componenten. De lipidenblaasjes bestaan uit zogenaamde lipidendubbellagen en vormen een biocompatibel transportsysteem voor werkzame stoffen of voedingsstoffen. Ze worden voornamelijk gebruikt voor geneesmiddelen en minder vaak voor voedingssupplementen.

Liposomen zijn dus bolvormige blaasjes (zogenaamde vesikels) van een of meer lipidemembranen met een dubbellaag. Ze bestaan uit hetzelfde materiaal als onze eigen natuurlijke celmembranen en omsluiten een waterige kern. Door hun structuur kunnen ze zowel waterige als vetoplosbare stoffen insluiten en zo vervoeren. Van deze en andere eigenschappen wordt sinds 1995 vooral in de klinische praktijk gebruikgemaakt bij de toediening van geneesmiddelen. Zo werden ze voor het eerst toegepast bij chemotherapie.

Schema van een lipidendubbellaag

Uitgelicht: lipiden
De term lipiden omvat vetten en vetachtige stoffen. Ze zijn hydrofoob: dat betekent dat ze slecht of nauwelijks oplossen in water, maar des te beter in oplosmiddelen zoals alcohol.
Lipiden komen als bestanddeel van biologische membranen in al onze lichaamscellen voor. Deze membranen bestaan uit zogenaamde lipidendubbellagen, waarin steeds twee lipidemoleculen tegenover elkaar liggen. Het hydrofobe (waterafstotende) deel bevindt zich daarbij naar elkaar toe gericht in het midden van het membraan, terwijl het hydrofiele (waterminnende) deel naar buiten wijst. Een belangrijke bouwsteen van de lipiden in onze celmembranen zijn overigens omega-3-vetzuren, met name DHA. Deze zitten bijvoorbeeld in onze Algenkraft of Krill-Öl.

Productie en toepassing

Verschillende schematische weergaven van typen liposomen

De membranen van conventionele liposomen bestaan uit zogenaamde fosfolipiden. De hiervoor gebruikte grondstoffen kunnen een natuurlijke of synthetische oorsprong hebben. Omdat de samenstelling van lipiden uit natuurlijke bronnen sterk varieert en moeilijk te beheersen is, kiezen fabrikanten doorgaans voor goedkopere, synthetische varianten. Met behulp van verschillende toevoegingen en procedés kunnen de structuren en eigenschappen van de liposomen zo worden aangepast.

Zowel wateroplosbare als vetoplosbare moleculen kunnen met behulp van liposomen goed door het lichaam worden opgenomen. Door de gelijkenis van het liposoommembraan met onze eigen celmembranen kan het liposoom met de cellen versmelten en zo zijn inhoud rechtstreeks binnen in de cel afgeven.

Liposomen met een dubbel membraan dat uitsluitend uit fosfolipiden bestaat, bleken relatief instabiel en inefficiënt. Ze gaan namelijk wisselwerkingen aan met eiwitten die in het bloed circuleren, wat hun absorptie en werking beïnvloedt. De nieuwste benaderingen richten zich daarom op het aanpassen van deze lipidendubbellaag, bijvoorbeeld om de circulatietijd te verlengen, hun elasticiteit en biologische beschikbaarheid te verhogen of bepaalde cellen gecontroleerd te bereiken (drug targeting). Hiervoor worden de samenstelling, de grootte en de lading van de liposomen veranderd. Tot nu toe hebben deze procedés echter nog niet naar tevredenheid aan de verwachtingen kunnen voldoen. Vooral het beïnvloeden van fysisch-chemische eigenschappen om ze voor specifieke weefsels en toepassingen te optimaliseren, bleek technisch zeer moeilijk.

Hoe zinvol zijn liposomale voedingssupplementen?

Micro-inkapseling van voedingsstoffen in liposomen heeft als voordeel dat deze zowel vetoplosbare als wateroplosbare stoffen een hoge biologische beschikbaarheid geeft. Ze leidt tot een snelle opname en zorgt door haar compatibiliteit met onze eigen lichaamscellen in korte tijd voor hoge concentraties van werkzame stoffen in het bloed.
Hoe goed een bepaalde voedingsstof of vitale stof door ons lichaam kan worden opgenomen, hangt af van meerdere factoren, zoals de molecuulgrootte, de dosis en de samenstelling van het molecuul. Hierbij moet vooral worden benadrukt dat een zorgvuldige afstemming en dosering van de liposomale werkzame stof onmisbaar is om het therapeutische nut te maximaliseren.

In principe is het zinvol om het nut van liposomale inkapseling voor elke werkzame stof afzonderlijk en in relatie tot het therapeutische doel te beoordelen. Niet elke voedingsstof is immers per definitie slecht biologisch beschikbaar. De meerwaarde van inname in de vorm van liposomen is daarom twijfelachtig.

Ondanks hun klinische relevantie en therapeutische potentieel zijn de mogelijke nadelen die met de toediening van liposomen gepaard kunnen gaan nog onvoldoende bekend. Dit betreft bijvoorbeeld de toxicologische beoordeling en de interactie met ons immuunsysteem, zoals die in enkele studies werd waargenomen. Daarin werd het optreden van ontstekingsreacties beschreven, gekenmerkt door het vrijkomen van ontstekingsbevorderende signaalstoffen.

Liposomen zijn bovendien erg kwetsbaar en kunnen om verschillende redenen instabiel zijn. Vergeleken met klassieke voedingssupplementen hebben ze een duidelijk kortere houdbaarheid. Er zijn niet veel fabrikanten die liposomen van hoge kwaliteit met een lange houdbaarheid produceren. Voor voedingssupplementen worden om economische redenen doorgaans vloeibare liposomale formuleringen gebruikt. Als ze zich echter zonder stabilisatie in een oplossing bevinden, hechten ze zich aan elkaar, klonteren ze samen en gaat het effect verloren. Voor de stabilisatie wordt daarom gewoonlijk ethanol of kaliumsorbaat gebruikt. Dat laatste is een chemisch-synthetisch conserveermiddel. Liposomaal poeder is in vergelijking duurder en bewerkelijker om te produceren en kan alleen door vriesdrogen stabiel worden gehouden. De toepassing is daardoor minder praktisch in het dagelijks leven. Ook een eventuele overdosering en daarmee samenhangende bijwerkingen kunnen niet volledig worden uitgesloten.

In welke mate de beschikbaarheid van voedingsstoffen kan worden verhoogd, is niet in het algemeen te zeggen en verschilt per voedingsstof. Liposomen zijn vooral een optie voor voedingsstoffen die van nature slecht biologisch beschikbaar zijn en waarvan de beschikbaarheid niet of nauwelijks met andere maatregelen kan worden verbeterd. Om het volledige potentieel van systemen op basis van liposomen voor de toediening van voedingsstoffen en werkzame stoffen te kunnen benutten, moeten de mechanismen waarmee liposomen met ons lichaam en in het bijzonder met het immuunsysteem interageren, verder systematisch worden onderzocht en begrepen.
Belangrijke mijlpalen hebben de liposoomtechnologie in de afgelopen twee decennia enorm vooruitgeholpen. Toch is er nog heel wat werk te doen om de eigenschappen en kenmerken en de efficiëntie van liposomale inkapseling te optimaliseren. Hoewel de liposomale toedieningsvorm graag als het ‘allerbeste’ wordt aangeprezen, is het beschikbare onderzoek naar onze mening als geheel nog onvoldoende om het nut en vooral ook de mogelijke bijwerkingen van de technologie te kunnen beoordelen. Ook het aspect natuurlijkheid verdient vermelding: in liposomen verpakte voedingsstoffen komen in deze vorm niet in de natuur voor en moeten eerst met speciale procedés worden gemaakt. Desondanks is de liposomale absorptietechnologie een fascinerend en veelbelovend onderzoeksgebied en kijken wij met belangstelling uit naar toekomstige resultaten.

Bronnen en referenties

  • Glukhova OE (2020): Liposome Drug Delivery System across Endothelial Plasma Membrane: Role of Distance between Endothelial Cells and Blood Flow Rate. Molecules 2020, 25(8), 1875.
  • Zylberberg C, Matosevic S (2016): Pharmaceutical liposomal drug delivery: a review of new delivery systems and a look at the regulatory landscape. Drug Deliv. 2016 Nov;23(9):3319-3329.
  • Inglut CT et al. (2020): Immunological and Toxicological Considerations for the Design of Liposomes. Nanomaterials (Basel). 2020 Feb; 10(2): 190.
  • Abu Lila AS, Ishida T (2016): Liposomal Delivery Systems: Design Optimization and Current Applications. Biol. Pharm. Bull. 40: (1), 1–10.
  • Misra A et al. (2009): Recent Advances in Liposomal Dry Powder Formulations: Preparation and Evaluation. Expert Open Drug Deliv. 2009 Jan;6(1): 71-89.
  • Yu LX, Li BV (2014): FDA Bioequivalence Standards. Springer: New York, Heidelberg, Dordrecht, London.
  • U. S. Food and Drug Administration (2018): Liposome Drug Products. Chemistry, Manufacturing, and Controls; Human Pharmacokinetics and Bioavailability; and Labeling Documentation. Guidance for Industry.
  • Triebel HD (2011): Kompakt-Wissen Biologie. Stark Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG. 2. Auflage.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen