Kennis over voedingsstoffen

Wat betekent biologische beschikbaarheid?

Biologische beschikbaarheid geeft aan welk deel van een voedingsstof het lichaam kan benutten. We leggen uit hoe je die meet en waarom de vorm van de voedingsstof en de samenstelling van de maaltijd meewegen.

Wat betekent biologische beschikbaarheid?

Het woord ‘biobeschikbaarheid’, ook wel ‘biologische beschikbaarheid’, wordt op het gebied van voeding vrij vaak gebruikt. Toch weten maar weinig mensen meteen wat hiermee precies wordt bedoeld. In wezen gaat het om het vermogen van ons lichaam om bepaalde macronutriënten (koolhydraten, eiwitten, vetten), maar ook micronutriënten (vitaminen, mineralen, sporenelementen en secundaire plantenstoffen) op te nemen en voor de stofwisseling te gebruiken. Wat betekent dat precies?

De definitie

Wetenschappelijk gedefinieerd is biologische beschikbaarheid de efficiëntie waarmee een voedingsbestanddeel systematisch via normale stofwisselingsroutes wordt benut. Ze wordt uitgedrukt als percentage van de inname en komt overeen met de opgenomen hoeveelheid die daadwerkelijk in de stofwisseling terechtkomt en wordt gebruikt. De mate waarin een stof kan worden benut, hangt af van talrijke voedings- en omgevingsinvloeden en individuele factoren. Waarom de biologische beschikbaarheid van voedingsstoffen zo interessant en belangrijk is, is te verklaren door het belang van voeding voor het organisme. We moeten immers niet alleen regelmatig eten en drinken om in leven te blijven, maar het lichaam tegelijkertijd ook alle benodigde voedingsstoffen in voldoende hoeveelheden leveren. Hoeveel we daarvoor van welke voedingsmiddelen moeten eten, hangt af van de biologische beschikbaarheid van de voedingsstoffen in die voedingsmiddelen en van de combinatie van verschillende voedingsmiddelen en hun bestanddelen. Wat heeft een voedingsstof uiteindelijk voor nut als het lichaam deze niet kan opnemen en gebruiken? Een hoog fytinezuurgehalte in de voeding kan bijvoorbeeld de zinkabsorptie belemmeren. Een goede vitamine D-voorziening, die onder meer met behulp van een olie rijk aan vitamine D3 kan worden bereikt, bevordert de opname van calcium uit de darm. Daarover later meer.

Hoe wordt de biologische beschikbaarheid gemeten?

Diagram van de concentratie werkzame stof in het bloed in de loop van de tijd

Traditioneel wordt de biologische beschikbaarheid van een voedingsstof bepaald met de zogeheten farmacologische methode, die ook bij geneesmiddelen wordt toegepast. Daarbij meet men op bepaalde tijdstippen de concentratie van de werkzame stof in het bloed nadat deze via de mond is ingenomen. Wanneer men de bloedconcentraties op de afzonderlijke tijdstippen in een diagram uitzet en de waarden met elkaar verbindt, ontstaat een grafiek die het verloop van de opname van de werkzame stof in het bloed weergeeft. Het oppervlak onder de grafiek wordt AUC (area under the curve) genoemd. Wie zich de integraalrekening van school nog herinnert, weet waarschijnlijk meteen wat hiermee wordt bedoeld. Dit oppervlak is nodig om de absolute biologische beschikbaarheid te berekenen. Ter vergelijking wordt dezelfde voedingsstof in een identieke dosis ook rechtstreeks in de bloedbaan toegediend. De vergelijkende AUC die daaruit ontstaat, wordt in de berekening gerelateerd aan de AUC van de oraal ingenomen voedingsstof of werkzame stof. De maximale concentratie van de werkzame stof wordt op de top van de grafiek bereikt, wanneer er evenveel van de werkzame stof wordt opgenomen als weer wordt afgebroken. Voor de meeste voedingsstoffen is deze methode om hun biologische beschikbaarheid te bepalen echter minder geschikt, omdat ons lichaam bij veel mineralen en sporenelementen naar een constante concentratie in het bloed streeft, de zogeheten homeostase. Talrijke stofwisselingsprocessen zorgen ervoor dat de verdeling van verschillende stoffen tussen het darmlumen, de bloedsomloop en het doelorgaan strikt wordt gereguleerd en dat constante concentraties steeds behouden blijven. Op voedingsgebied wordt daarom vaak de zogeheten ‘balance method’ gekozen. Bij deze methode wordt een bepaalde hoeveelheid van een voedingsstof via de mond ingenomen en wordt na een bepaalde tijd gemeten hoeveel daarvan met de ontlasting wordt uitgescheiden. Het verschil geeft het aandeel van de stof dat in het lichaam is achtergebleven en daarom als biologisch beschikbaar kan worden beschouwd. Strikt genomen komt deze benadering niet helemaal overeen met de bovenstaande definitie van biologische beschikbaarheid, omdat de daadwerkelijke verwerking van de voedingsstof in de stofwisseling niet wordt meegewogen; alleen de mogelijke absorptie wordt gemeten. Bovendien worden veel voedingsstoffen in de dikke darm ook door bacteriën afgebroken en in andere stoffen omgezet. Dit zou de bepaling van de biologische beschikbaarheid kunnen vertekenen. Bij mineralen en sporenelementen spelen deze processen echter een minder grote rol, zodat de ‘balance method’ geschikt is om hun biologische beschikbaarheid te bepalen. Volgens hetzelfde principe kan de concentratie van een eerder ingenomen voedingsstof ook in de urine worden gemeten. Naast de twee toegelichte methoden bestaan er nog andere mogelijkheden om de biologische beschikbaarheid te bepalen, waarop we in dit artikel niet verder ingaan.

Tussentijdse conclusie

We kunnen hier alvast vaststellen dat biologische beschikbaarheid een zeer complex proces is dat door veel factoren wordt beïnvloed. Het bepalen ervan is daarom in veel gevallen helemaal niet zo eenvoudig. Idealiter zouden bij het meten en berekenen van de beschikbaarheid van voedingsstoffen alle mogelijke invloedsfactoren moeten worden meegenomen. Dat is echter nauwelijks mogelijk, want ook individuele factoren, zoals de werking van verschillende organen of de samenstelling van onze darmflora, spelen een doorslaggevende rol bij de verwerking en uitscheiding van voedingsstoffen. In veel literatuurbronnen wordt biologische beschikbaarheid bovendien gelijkgesteld aan absorptie (zoals hierboven bij de ‘balance method’ al is aangegeven), waardoor niet altijd duidelijk is welke van beide nu is bepaald. Uiteindelijk is echter de vraag hoe nauwkeurig en zinvol een algemene opgave eigenlijk is. Om de genoemde redenen geldt die enerzijds niet voor alle personen in dezelfde mate en is ze anderzijds door het grote aantal invloedsfactoren uiterst variabel.

Uitgelicht: wat is de voedingsmatrix?
Met de voedingsmatrix bedoelt men in de voedingswetenschap de structuur en samenstelling van een voedingsmiddel. De bestanddelen zijn niet willekeurig verdeeld, maar in bepaalde structuren gerangschikt. Ze kunnen bijvoorbeeld binnen of buiten een cel liggen, aan een andere stof gebonden zijn of in vrije vorm voorkomen. Deze structuren, die kenmerkend zijn voor elk voedingsmiddel, zorgen voor verschillen in de beschikbaarheid en werking van de afzonderlijke voedingsstoffen.

Factoren die de biologische beschikbaarheid beïnvloeden

Andere bestanddelen van een voedingsmiddel, het verteringsvermogen van ons maag-darmkanaal, de samenstelling van de darmflora, individuele kenmerken van een persoon en de verwerking en bereiding van voedingsmiddelen: het zijn allemaal invloedsfactoren die de biologische beschikbaarheid van voedingsstoffen kunnen veranderen. Daarnaast is de voedingsmatrix (zie kader) van doorslaggevend belang voor de beschikbaarheid van een voedingsstof. Als voedingsstoffen bijvoorbeeld in een complexe structuur zijn ingebed, moeten verteringsenzymen ze daar eerst met moeite uit vrijmaken voordat ons lichaam ze kan opnemen. Bovendien komen veel verbindingen in dierlijke en plantaardige voedingsmiddelen in verschillende chemische vormen voor. Zo komt ijzer in vlees en vleeswaren voor in de goed beschikbare tweewaardige vorm (heemijzer), waarvan ongeveer 15 tot 35 procent wordt geabsorbeerd. Plantaardige voedingsmiddelen bevatten daarentegen driewaardig ijzer, het zogeheten non-heemijzer, waarvan slechts ongeveer 5 procent wordt opgenomen. Wanneer men voedingsmiddelen van dierlijke en plantaardige oorsprong combineert, kan de biologische beschikbaarheid van het plantaardige ijzer echter bijna worden verdubbeld. Ook gelijktijdige inname van vitamine C, zoals die bijvoorbeeld in onze BIO Acerola voorkomt, kan de absorptie van ijzer aanzienlijk verbeteren doordat het de slecht oplosbare driewaardige vorm omzet in de beter oplosbare tweewaardige vorm. Een stuk fruit bij de havermuesli mag dus niet ontbreken! Omgekeerd zijn er echter ook bestanddelen van voedingsmiddelen die de opname van andere voedingsstoffen belemmeren en daarmee slecht oplosbare complexen vormen, de zogeheten antinutritionele stoffen. Tot deze groep behoren bijvoorbeeld fytaten, tanninen en oxalaten in granen, peulvruchten en groenten, die een belangrijk onderdeel vormen van een gezonde voeding. Binnen een evenwichtige gemengde voeding zijn deze stoffen absoluut geen reden tot zorg. Ook chemische en fysische eigenschappen zijn van belang voor de beschikbaarheid van voedingsstoffen. Zo moeten vetoplosbare vitaminen (vitamine A, E, D en K), zoals hun naam al aangeeft, voor een optimale opname altijd samen met vetten of oliën worden ingenomen. Hetzelfde geldt overigens voor de curcumine in onze Curcuma-capsules. Door goed te kauwen zorgt u er bovendien al in de mond voor dat voedingsbestanddelen uit de voedingsmatrix vrijkomen en beter toegankelijk zijn voor verteringsenzymen. Zo kunt u uw maag-darmkanaal veel werk besparen. Niet alle voedingsstoffen zijn even ongevoelig voor omgevingsinvloeden. Hittegevoelige vitaminen, zoals vitamine B1 en pantotheenzuur, worden door te hoge temperaturen vernietigd, terwijl de mineralen calcium en magnesium in Sango Koralle zeer stabiel zijn bij blootstelling aan licht, hitte en zuurstof. Het motto ‘veel helpt veel’ mag in allerlei opzichten opgaan, maar is bij de voorziening van voedingsstoffen niet altijd doeltreffend. Door een overmatige inname van wateroplosbare vitaminen, zoals vitamine C, kan men bijvoorbeeld geen voorraad aanleggen, omdat het overschot gewoon weer met de urine wordt uitgescheiden. Het innemen van extreem hoge doseringen waarvoor geen diagnostische aanleiding bestaat, wordt ten zeerste afgeraden.

De bioactieve vorm

Zoals u weet komen de bestanddelen van onze voeding in verschillende chemische vormen voor. Wanneer er sprake is van de bioactieve vorm van een voedingsstof, wordt daarmee de vorm bedoeld die het lichaam rechtstreeks in de betreffende stofwisselingsprocessen kan inzetten en daar kan gebruiken. Eigenlijk zijn alle stoffen bioactief die in ons organisme een reactie oproepen. De meeste komen echter voor in een vorm die in het lichaam eerst in een andere vorm moet worden omgezet voordat deze aan een reactie kan deelnemen. Zo is bètacaroteen uit wortels als zogeheten provitamine een voorloper van de ‘oogvitamine’ A, die pas in het lichaam wordt gevormd.

Natuurlijke voedingsmiddelen en voedingssupplementen

Volwaardige voedingsmiddelen vormen als natuurlijke bron van eiwitten, vetten, koolhydraten, voedingsvezels, vitaminen, mineralen, sporenelementen en secundaire plantenstoffen de basis van een evenwichtige voeding. In bepaalde situaties kunnen voedingssupplementen daarnaast een goede hulp zijn om de dagelijkse voorziening van voedingsstoffen te waarborgen, een verhoogde behoefte of een tekort aan te vullen en specifieke behoeften te ondersteunen. Volgens de huidige stand van de kennis gaat de gangbare opvatting in de richting van het bekijken van afzonderlijke voedingsstoffen en vitale stoffen binnen het totale voedingspatroon, in plaats van los van elkaar. Veel aanwijzingen duiden erop dat juist het complexe samenspel van de van nature voorkomende stoffen en hun onderlinge interacties en wisselwerkingen met weer andere stoffen hun eigenlijke gezondheidsbevorderende werking bepaalt. Wie zijn voeding gericht met bepaalde voedingsstoffen wil verrijken, zou daarom de voorkeur moeten geven aan natuurlijke producten en gebruik moeten maken van synergie-effecten van aanbevolen combinaties van voedingsstoffen en voedingsmiddelen.

Bronnen en referenties

  • Bundesinstitut für Risikobewertung (2013): Die Rolle der Bioverfügbarkeit im Rahmen der Risikobewertung am Beispiel Spurenelemente. www.bfr.bund.de 
  • Fairwether-Tait S, Burrell RF (1996): Bioavailability of minerals and trace elements. Nutrition Research Reviews (l996), 9, 295-324.
  • Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE), Österreichische Gesellschaft für Ernährung (ÖGE), Schweizerische Gesellschaft für Ernährung (SGE) (2018): D-A-CH-Referenzwerte für die Nährstoffzufuhr. 2. Auflage, 4. aktualisierte Ausgabe.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen