Welke overwegend plantaardige voedingspatronen zijn er?
Onder vegetarisme of vegetarische voeding verstaat men een overwegend plantaardig voedingspatroon waarbij vlees, vis en daarvan gemaakte producten worden vermeden. Verschillende vormen sluiten daarnaast andere dierlijke voedingsmiddelen uit, zoals melk en eieren. Veganisten vermijden alle dierlijke voedingsmiddelen en daarvan gemaakte producten. Daaronder valt bijvoorbeeld ook honing. De motieven en beweegredenen voor een vegetarisch voedingspatroon zijn uiteenlopend en kunnen worden ingedeeld in vier hoofdcategorieën: religie, ethiek, gezondheid en ecologie.
Als we de herkomst van het woord nader bekijken, wordt duidelijk dat een vegetarisch voedingspatroon veel verder gaat dan alleen het vermijden van afzonderlijke voedingsmiddelen. Het begrip komt van het Latijnse ‘vegetare’, wat ‘groeien’ of ‘tot leven wekken’ betekent. Vegetarisme is dus veeleer een concept dat de hele leefstijl omvat en waarbinnen een ‘verlevendigend’ voedingspatroon wordt nagestreefd.
|
Vorm van vegetarische voeding |
Voedingsmiddelen die worden vermeden: |
Voedingsmiddelen die worden gegeten: |
|
ovo-lactovegetarisch |
Vlees, vis, zeevruchten en alle daarvan gemaakte producten |
Plantaardige voedingsmiddelen, eieren, melk en melkproducten |
|
lactovegetarisch |
Vlees, vis, zeevruchten, eieren en alle daarvan gemaakte producten |
Plantaardige voedingsmiddelen, melk en melkproducten |
|
Ovovegetarisch |
Vlees, vis, zeevruchten, melk en alle daarvan gemaakte producten |
Plantaardige voedingsmiddelen en eieren |
|
veganistisch |
Vlees, vis, zeevruchten, melk, eieren, honing en alle daarvan gemaakte producten (alle voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong) |
Plantaardige voedingsmiddelen |
|
pescovegetarisch |
Vlees en alle daarvan gemaakte producten |
Plantaardige voedingsmiddelen, vis, zeevruchten, eieren, melk en melkproducten |
|
semivegetarisch |
Alle vleessoorten behalve kip, vis en zeevruchten |
|
Een goed gepland en volwaardig vegetarisch voedingspatroon wordt door vakverenigingen, zoals de Academy of Nutrition and Dietetics, als gezondheidsbevorderend en voedingsfysiologisch toereikend beoordeeld. Daarnaast kan het verschillende ecologische en gezondheidsvoordelen bieden. Toch gelden bij een vegetarisch en vooral bij een veganistisch voedingspatroon enkele voedingsstoffen als kritisch, zodat bijzondere aandacht moet worden besteed aan een voldoende inname ervan.
Mogelijk kritische voedingsstoffen bij vegetarische voeding
Een evenwichtige gemengde voeding, met zowel plantaardige als dierlijke voedingsmiddelen op het menu, draagt wezenlijk bij aan de voorziening van essentiële aminozuren, langeketen- omega 3-vetzuren, vitamine D, vitamine B12, calcium, ijzer, zink en selenium. Vegetarische voedingspatronen gaan weliswaar gepaard met een goede voorziening van veel vitaminen, mineralen, voedingsvezels en secundaire plantenstoffen, maar hierbij worden enkele voedingsmiddelen vermeden die bij een gebruikelijke gemengde voeding worden gegeten. Daarom moet bijzondere aandacht worden besteed aan de voorziening van de hierboven genoemde voedingsstoffen en moet die met plantaardige voedingsmiddelen worden gewaarborgd. Daarnaast kan de voorziening van voedingsstoffen met gerichte voedingssupplementen worden ondersteund.
De vegetarische voedingspiramide van Giessen, ontwikkeld door de voedingswetenschappers Claus Leitzmann en Markus Keller, geeft voedingsmiddelgerichte voedingsaanbevelingen en bevat alle voedingsmiddelengroepen voor ovo-lactovegetariërs en veganisten. Voor veganisten geldt bovendien het advies om voor het dekken van de behoefte aan bepaalde voedingsstoffen verrijkte voedingsmiddelen of voedingssupplementen te gebruiken. Vlees, vis, melk en eieren worden daarbij vervangen door peulvruchten en sojaproducten en door andere eiwitbronnen. Groenten en fruit blijven de basis van een gezondheidsbevorderend voedingspatroon.

Met de aanbevelingen van de vegetarische voedingspiramide van Giessen kan een evenwichtig voedingspatroon dat de behoefte dekt goed worden gerealiseerd. Toch kunnen
bepaalde bronnen van voedingsstoffen niet op dezelfde manier door elkaar worden vervangen. Peulvruchten, zoals erwten, linzen en soja, leveren weliswaar waardevolle eiwitten, B-vitaminen, zink en ijzer. Andere waardevolle voedingsstoffen die doorgaans in dierlijke producten voorkomen, zijn daarentegen in aanzienlijk lagere concentraties aanwezig. Vlees, vis en daarvan gemaakte producten zijn met name een goede bron van bijvoorbeeld L-carnitine, dat in onze stofwisseling een belangrijke functie vervult als zogenaamde biocarrier.
Wat is L-carnitine en waarvoor hebben we het nodig?
L-carnitine (Latijn carnis = vlees) is een vitamineachtige stof, ook vitaminoïde genoemd, die in 1905 werd ontdekt. Chemisch gezien gaat het om een zogenaamd gamma-aminozuur. Het dient binnen de vetstofwisseling als transportmolecuul voor langeketenvetzuren naar het mitochondrium, waar deze vervolgens worden geoxideerd voor de energiewinning (β-oxidatie). Bij dit proces werkt het samen met co-enzym A (CoA), dat het vetzuur op het carnitinemolecuul overdraagt om het geschikt te maken voor transport. Op dit punt volstaat het om te weten dat carnitine belangrijk is voor het winnen van energie uit vetten.
Ons lichaam kan het molecuul zelf aanmaken uit de aminozuren methionine en lysine. In grote hoeveelheden komt het vooral voor in de skeletspieren, het hart en de lever. Bij een gevarieerde gemengde voeding wordt ongeveer 100 tot 300 mg L-carnitine via de voeding ingenomen. Ter vergelijking: lacto-ovovegetariërs nemen slechts 15 tot 25 % van deze hoeveelheid in, veganisten zelfs maar 3 tot 10 %. Het verschil tussen de via de voeding ingenomen hoeveelheid en de totale L-carnitinebehoefte moet het lichaam dekken via eigen synthese. Dat kan het alleen als andere noodzakelijke cofactoren, zoals vitamine C, vitamine B6, niacine en ijzer, in voldoende hoeveelheden beschikbaar zijn. Deze zitten bijvoorbeeld ook in ons Shield . Bij een verhoogde behoefte kunt u daarnaast kiezen voor L-carnitine in capsulevorm.

Co-enzym A vervult daarbij niet alleen een centrale functie in de vetstofwisseling, maar is ook een sleutelenzym in talrijke stofwisselingsprocessen. Een tekort gaat gepaard met verschillende functiebeperkingen, waardoor L-carnitine zo’n belangrijke rol in onze stofwisseling speelt. Indien nodig kunnen aan CoA gebonden groepen worden overgedragen op L-carnitine, zodat vrij CoA weer beschikbaar komt. Onze lichaamscellen bevatten daarom ongeveer 20 keer zoveel L-carnitine als CoA.
Absorptie en verdeling in het lichaam
In het hele organisme circuleert ongeveer 20 tot 25 g L-carnitine. Vooral organen die hun energie hoofdzakelijk uit de verbranding van vetzuren halen, hebben hoge gehalten. 98 % is opgeslagen in de hart- en skeletspieren, terwijl de overige reserves zich in de lever en de nieren bevinden. Via specifieke transporteiwitten bereikt het molecuul de doelcellen. Hierbij moet worden opgemerkt dat alleen L-carnitine biologisch werkzaam is en in de cellen kan worden opgenomen. D-carnitine, het chemische spiegelbeeld, is onwerkzaam en vermindert daarentegen de absorptie van L-carnitine.



