Vasten als rustperiode voor lichaam, geest en ziel
Wie ‘vasten’ hoort, denkt waarschijnlijk eerst aan de woorden ‘hongeren’ en ‘afvallen’. Vasten is inderdaad het vrijwillig en tijdelijk afzien van vaste voeding. Het heeft echter weinig met hongeren te maken en vindt zijn oorsprong in een oeroude religieuze traditie. Ook in de oudheid speelde vasten al een rol, want de Griekse arts Hippocrates van Kos (460 tot 370 v.Chr.) adviseerde vasten als behandeling.
In de verdere loop van de geschiedenis raakte therapeutisch vasten in de vergetelheid. Vertegenwoordigers van de levenshervormingsbeweging, onder wie Siegfried Möller, Franz Xaver Mayr en Dr. Otto Buchinger, bliezen het rond het midden van de 19e eeuw nieuw leven in en introduceerden het begrip medisch vasten. Sindsdien verwierf vasten een vaste plaats als natuurgeneeskundige methode in onderzoek en onderwijs. In 1975 werd het zelfs opgenomen in de aanvullende artsenopleiding ‘Naturheilverfahren’.
Voor christenen begint de traditionele vastenperiode van zeven weken op Aswoensdag en eindigt ze met Pasen. Velen gebruiken deze tijd om meer aandacht te schenken aan lichaam, geest en ziel. Vaak worden alcohol, zoetigheden of vlees weggelaten; veel mensen zien ook volledig af van vaste voeding en nemen uitsluitend vocht tot zich.
De laatste decennia krijgt vasten bij veel mensen ook los van gezondheids- of religieuze motieven steeds meer belangstelling. Afvallen staat niet noodzakelijk op de voorgrond, want in de eerste plaats gaat het om het eigen welzijn. Omdat een vastenkuur voor lichaam en stofwisseling altijd een grote omschakeling betekent, wordt begeleiding door een arts of therapeut met ervaring in vastentherapie aanbevolen. Die begeleidt u tijdens de kuur en is beschikbaar als aanspreekpunt bij vragen.
De Ärztegesellschaft Heilfasten und Ernährung e.V. (ÄGHE) schat dat elk jaar ongeveer 10.000 mensen een therapeutische vastenkuur volgen. Zij definieert vasten als ‘vrijwillig en gedurende een beperkte tijd afzien van vaste voeding en genotmiddelen’. De energie-inname wordt beperkt tot ongeveer 500 kcal (kilocalorieën) per dag, met voldoende vocht in de vorm van water, thee, groentebouillon en fruit- en groentesappen. Vasten kan zowel om preventieve als om therapeutische redenen worden uitgevoerd. Voor gezonde personen adviseert de ÄGHE een vastenduur van 5 tot 10 dagen. Therapeutisch vasten richt zich op mensen met duidelijk omschreven ziektebeelden en wordt afgestemd op overeenkomstige behandeldoelen. Doorgaans wordt uitgegaan van een periode van 10 tot 21 dagen.
Vasten als overlevingsstrategie
Het principe van afzien van voedsel is niet door mensen bedacht. De aanpassingen in de stofwisseling die door voedselschaarste ontstaan, hebben zich waarschijnlijk al miljarden jaren geleden ontwikkeld bij prokaryoten, micro-organismen zonder celkern. Alleen zo konden zij in energie- en voedingsstofarme omgevingen overleven zonder grote schade of beperkingen op te lopen. Hiervoor gebruikten ze koolstofbronnen die op ketonlichamen lijken en die ook zoogdieren en ons mensen in tijden zonder voedsel laten overleven.

Interessant om te weten: Bij onderzoek met biergist, zoals die ook in ons Makro-Immun Komplex voorkomt, zorgde het overbrengen van de cellen van een voedingsstofrijk medium naar water voor een verdubbeling van de levensduur. Ook de weerstand tegen stressbelasting nam toe.
Onder de zoogdieren is de koningspinguïn overigens een ware meester in het vasten, want hij kan langer dan 5 maanden zonder voedsel.
Welke vastenmethoden zijn er?
Intermittent vasten
Intermittent vasten, ook periodiek vasten genoemd, wordt gekenmerkt door eet- en drinkpauzes van verschillende duur op bepaalde momenten van de dag. Eet- en vastenfasen wisselen elkaar daarbij af. Er bestaan verschillende varianten die aan individuele voorkeuren kunnen worden aangepast. Bekend zijn bijvoorbeeld de 16-op-8- en de 5-op-2-methode. De eerste omvat dagelijks een fase van 16 uur waarin uitsluitend wordt gevast en een fase van 8 uur waarin normaal wordt gegeten. De tweede voorziet in 2 vastendagen met vloeibare voeding per week. Op de overige 5 dagen mag normaal worden gegeten. Het aantal wetenschappelijke studies is tot nu toe nog te klein om eenduidige uitspraken over gezondheidsvoordelen te doen. De eerste resultaten wijzen echter op mogelijke positieve effecten van regelmatig afzien van voedsel bij bepaalde chronische aandoeningen. Deze vorm van vasten is ook geschikt voor gewichtsvermindering en kan op langere termijn worden gevolgd.
Watervasten of een nuldieet
Watervasten is verreweg de strengste vastenmethode. Alle vaste voeding wordt vervangen door energievrije dranken zoals water of ongezoete thee. Hierbij moet men er beslist rekening mee houden dat niet alleen de energie-inname, maar ook de inname van voedingsstoffen wegvalt. Ook belangrijke vitaminen, mineralen en sporenelementen worden niet aan het lichaam toegevoerd. Het lichaam kan een korte vastenperiode van ongeveer een week met eigen reserves overbruggen. Bij een langere periode treden echter niet zelden bloedsomloopklachten, spierkrampen, hoofdpijn of vermoeidheid op. Omdat er bovendien een sterke afbraak van waardevol spiereiwit plaatsvindt, mag deze vorm van vasten slechts kort en onder medisch toezicht, bij voorkeur tijdens een opname, worden toegepast.
Aangepast vasten
Bij deze vorm van vasten wordt de afbraak van lichaamseigen eiwit tegengegaan met eiwitrijke shakes of soepen. Een geringe inname van koolhydraten waarborgt de voorziening van de hersenen, zodat het prestatievermogen en het welzijn aanzienlijk minder worden belast dan bij het nuldieet. Toch mag de kuur niet langer dan een week duren.
Ontgiftingskuren, detoxdiëten of basisch vasten

Fruit- en groentesappen en hoogwaardige vetten uit noten en plantaardige oliën vormen de basis van deze kuren. Met deze methode, waarbij uitsluitend basische voedingsmiddelen worden gegeten, zou verzuring van het lichaam worden tegengegaan en de lever worden ondersteund bij het reinigen van het lichaam van ongewenste stoffen. Na de zogenaamde sapdagen worden rauwkost, groentebouillon en later andere vaste voedingsmiddelen langzaam weer ingevoerd. Ook bij deze vorm van vasten krijgt het lichaam maar heel weinig energie en voedingsstoffen, zodat op lange termijn een tekort aan voedingsstoffen en afbraak van spiereiwit kunnen optreden.
Therapeutisch vasten
In 1935 introduceerde vastenarts Otto Buchinger (1878 — 1966) het begrip ‘Heilfasten’, oftewel therapeutisch vasten. Deze vastenmethode kan zowel therapeutisch als preventief worden ingezet. Volgens Buchinger omvat therapeutisch vasten een lichamelijke, een psychosociale en een spirituele dimensie, waarvan de eenheid de basis vormt voor ons welzijn. Hij noemde de vastenperiode daarom ook ‘dieet van de ziel’.
Traditioneel vasten volgens Buchinger duurt 2 tot 4 weken en kan individueel worden aangepast. De kuur begint met een voorbereidingsdag waarop de energie-inname wordt verminderd tot circa 1.000 kcal. Daarnaast worden cafeïne, alcohol en nicotine vermeden.
Op de eerste vastendag wordt eerst de darm gereinigd met in water opgelost glauberzout. Tijdens de kuur worden vervolgens 250 tot 500 kcal per dag overwegend in vloeibare vorm ingenomen. Toegestaan zijn groentebouillon, zo veel mogelijk vers geperste fruit- en groentesappen, honing, water en kruidenthee. Bij langer durende kuren mag daarnaast karnemelk worden gebruikt.
De kuur eindigt uiteindelijk met het verbreken van het vasten. Hiervoor wordt eerst langzaam een rijpe rauwe of gekookte appel gegeten en in de avond een aardappelsoep. Na het verbreken van het vasten is een langzame opbouw van de voeding onmisbaar om het eetgedrag te normaliseren. Daarbij staan vooral vezelrijke voedingsmiddelen en koudgeperste plantaardige oliën binnen een ovo-lactovegetarisch voedingspatroon, gecombineerd met veel vocht, op het menu. Op deze manier zouden de spijsvertering, de darmbewegingen en de darmlediging worden gestimuleerd en genormaliseerd.
Drie fasen van de stofwisseling tijdens het vasten
Ons lichaam kan zichzelf bij voedselschaarste ‘van binnenuit’ voorzien door gebruik te maken van lichaamseigen voedingsstoffenreserves. De omschakeling verloopt in drie belangrijke etappes:

Eerst worden de in lever en spieren als glycogeen opgeslagen koolhydraten gebruikt om de glucosevoorziening te waarborgen. Deze koolhydraatvoorraden zijn echter relatief snel uitgeput (na ongeveer één dag), zodat ons lichaam andere bronnen moet gebruiken om glucose te verkrijgen. In de tweede stap gebruikt het dus meer snel beschikbare eiwitten, die aanwezig zijn als mobiliseerbare reserves of als structuureiwit. Na enkele dagen wordt in de derde stap uiteindelijk vooral overtollig vet verbruikt en in het energiemetabolisme opgenomen. Op deze manier krijgt het lichaam vetzuren, glycerol en ketonlichamen als energieleveranciers en wordt waardevol eiwit gespaard. De hersenen schakelen over op een lager verbruik en gebruiken voor hun energievoorziening voornamelijk ketonlichamen in plaats van glucose. Samen met de rode bloedcellen en het niermerg behoren ze tot de weinige organen die niet volledig zonder glucose kunnen, zodat het aan te raden is tijdens het vasten een kleine hoeveelheid koolhydraten toe te voeren (bijvoorbeeld in de vorm van honing of fruit- en groentesappen).
Een goede planning is nodig
Als u besluit een vastenkuur te volgen, moet deze vooraf goed worden gepland en bij voorkeur deskundig worden begeleid. Daarnaast zijn rust en afstand tot de dagelijkse stress belangrijke voorwaarden voor het succes van de kuur. In de week vóór het begin van het vasten kunt u lichaam en psyche al voorbereiden op het afzien van voedsel door caloriearm te eten en vlees, alcohol, koffie en nicotine weg te laten. Voor het einde van de kuur moet u een opbouwfase van minstens 4 dagen inplannen, waarin u uw lichaam langzaam weer laat wennen aan de gebruikelijke voedselinname. Een aansluitend overwegend plantaardig voedingspatroon kan het effect van de vastenkuur verlengen.
Hoe zit het met de voorziening van micronutriënten?
Personen met een goede voedingstoestand hoeven bij een gematigde vastenduur van maximaal 4 weken doorgaans geen micronutriëntensupplementen te gebruiken. In bijzondere gevallen, bijvoorbeeld bij een vermoeden van een ontoereikende voorziening van bepaalde voedingsstoffen of bij een verhoogde behoefte, kunnen vitamine- en mineralenpreparaten echter helpen om de basisvoorziening te waarborgen. Zo’n multi-oplossing biedt bijvoorbeeld ons Shield.
Conclusie
Hoewel vasten een geliefd onderwerp van actueel onderzoek is en het nut op veel gezondheidsgebieden is aangetoond, blijft toch de vraag welke vastenmethoden voor welke personen in welke situaties geschikt zijn. Want gecontroleerd afzien van voedsel is niet voor iedereen aan te raden, zodat het de moeite waard is het vastenplan met een deskundige af te stemmen. Bij de effecten van een vastenkuur kan in principe onderscheid worden gemaakt tussen fysiologische aanpassingsmechanismen en een verbetering van de stemming en het algemene welzijn op psychologisch niveau. Voor het succes van de kuur is niet alleen de eigen wil van degene die vast belangrijk, maar ook de juiste uitvoering. Daarnaast is een goede planning nodig, inclusief een voorbereidings- en nazorgfase. Om af te vallen is vasten slechts beperkt geschikt, maar het kan het begin van een blijvende voedingsverandering aanzienlijk gemakkelijker maken.
Bronnen en referenties
- Ärztegesellschaft Heilfasten und Ernährung e. V. (ÄGHE) (2002): Leitlinien zur Fastentherapie. Forsch Komplementärmed Klass Naturheilkd 2002;9:189–198.
- Wilhelmi de Toledo F (1994): Fasten ist mehr als nichts essen. Ärztezeitschrift für Naturheilverfahren, 4/1994.
- utsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) (2018): Heilfasten, Basenfasten, Intervallfasten – ein Überblick. DGEinfo (2/2018) 18-25.
- Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) (2020): Diäten und Fasten. https://www.dge.de/ernaehrungspraxis/diaeten-fasten/. Zugriff: 03.03.2020.
- Longo VD, Mattson MP (2014): Fasting. Molecular Mechanisms and Clinical Applications. Cell Metab. 2014 Feb 4; 19(2): 181–192.
- Ciro Chiappa A (2015): Fasten- Moderne Aspekte eines klassischen Naturheilverfahrens. Ernährung im Fokus 03/15.



