Het belang van het darmmicrobioom voor de gezondheid van maag en darmen
BioProphyl: Prof. Dr. Dr. Malfertheiner, u hebt intensief onderzoek gedaan naar verschillende gastro-enterologische aandoeningen. Kunt u ons vertellen over het belang van het darmmicrobioom voor de gezondheid van het maag-darmkanaal en mogelijke effecten op maag-darmaandoeningen?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: Het maag-darmmicrobioom speelt een belangrijke rol bij het behoud van de gezondheid. Een evenwichtige samenstelling van de darmflora is daarbij bepalend. Dysbiose, dat wil zeggen een verstoorde darmflora, kan leiden tot aandoeningen en klachten in het maag-darmkanaal. Een evenwichtige gemeenschap van het darmmicrobioom is niet alleen essentieel voor de darmgezondheid, maar heeft ook een belangrijke invloed op de gezondheid van het hele organisme.
Veel onderzoeken hebben een grote invloed van het microbioom op de lever en leveraandoeningen en op de stofwisseling en stofwisselingsaandoeningen aangetoond. Functionele maag-darmaandoeningen worden tegenwoordig toegeschreven aan bidirectionele (in beide richtingen verlopende) verstoringen van de darm-hersenas, ook bekend als ‘Disorders of Gut Brain Axis’. Omdat het microbioom bij dit concept betrokken is, wordt ook de benaming ‘Microbiome Gut Brain Axis’ gebruikt.
Momenteel lopen grote onderzoeksinitiatieven naar de interactie van het spijsverteringskanaal met het centrale zenuwstelsel, psychische aandoeningen en neurodegeneratieve aandoeningen, waaronder dementie.
De inzichten uit fundamenteel onderzoek worden steeds meer via benaderingen uit de probiotische geneeskunde naar de klinische praktijk gebracht. Het gebied kent vele facetten: een gunstige samenstelling van het darmmicrobioom heeft uiteenlopende wisselwerkingen met het menselijk organisme en wordt gevormd door factoren zoals leefstijl, voeding, voldoende slaap en regelmatige beweging.
Invloed op chronische inflammatoire darmaandoeningen
BioProphyl: In hoeverre heeft uw onderzoek de inzichten beïnvloed in de rol van het darmmicrobioom bij chronische inflammatoire darmaandoeningen zoals colitis ulcerosa of de ziekte van Crohn?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: Het onderwerp IBD (chronische inflammatoire darmaandoeningen) en het microbioom is van groot belang. Momenteel lopen veel onderzoeken naar verschillende vragen over deze interactie.
Bij IBD bestaan veranderingen in de samenstelling van het microbioom, maar de therapeutische modulatie van het darmmicrobioom speelt tot nu toe nog een bijrol. Er zijn afzonderlijke positieve studies met bepaalde probiotica. Het indrukwekkendst zijn resultaten van fecale microbioomoverdracht van gezonde donoren (ontlastingstransplantatie), met succesvolle genezing bij een groep patiënten met colitis ulcerosa.
Momenteel ligt de nadruk bij de behandeling van IBD op immuunmodulatie. In de toekomst is het goed voorstelbaar om ook via het microbioom in te grijpen in het ziekteproces van IBD. Immuuntherapieën zijn momenteel de standaard en de meest toegepaste behandelingen en richten zich op het verminderen van overmatige immuunreacties. Specifieke voedingsaanbevelingen zijn aanvullend, maar vormen geen primair werkzame behandeling. In dit verband speelt ook de toediening van sporenelementen en vitaminen een belangrijke rol.
Uitdagingen bij microbioomanalyse
BioProphyl: Kunt u ons vertellen over de uitdagingen bij het analyseren en beïnvloeden van het darmmicrobioom in het kader van behandelstudies bij inflammatoire darmaandoeningen en alvleesklieraandoeningen?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: Er zijn hoogwaardige publicaties die veranderingen van het microbioom aantonen. Momenteel ontbreken echter nog interventiestudies die ons laten zien hoe we moeten handelen om het darmmicrobioom bij darm- en alvleesklieraandoeningen gunstig te beïnvloeden.
Daarom bestaat er momenteel helaas geen concrete aanbeveling, hoewel ik zo’n concept grote mogelijkheden toedicht. Er bestaat nog een grote kloof tussen de wetenschap en de toepassing in de klinische praktijk, die moet worden overbrugd. De hoop is gevestigd op grote interventiestudies die laten zien welke combinatie van probiotica en specifieke voedingsfactoren een bijdrage levert. Pas wanneer klinisch onderzoek aantoont dat probiotica een positief effect hebben, kan het gebruik ervan ook bij deze aandoeningen worden aanbevolen.
We kunnen tegenwoordig microbioomanalyses van ontlastingsmonsters uitvoeren die zijn gebaseerd op nauwkeurige moleculaire technieken voor gensequencing van het darmmicrobioom. Dit maakt een individuele beoordeling van resultaten mogelijk, maar vereist ook kennis van zaken zoals medicijngebruik, leefstijl, voeding en bestaande aandoeningen. Het is belangrijk het effect van de afzonderlijke behandelingsmaatregelen tijdens vervolgonderzoek te controleren.
Voor de toekomst is het voorstelbaar bij een individu een ontlastingsanalyse te doen en afhankelijk van de specifieke bevindingen een persoonlijk behandelplan op te stellen. Dit zou in de loop van de tijd inzicht geven in zowel het klinische resultaat als de samenstelling van het microbioom. Het is wenselijk te leren wat bij een individuele benadering zinvol is om het microbioom zo te beïnvloeden dat het de gezondheid maximaal bevordert, vergelijkbaar met geschikte trainings- en voedingspatronen in de sport.
Helicobacter pylori en het darmmicrobioom
BioProphyl: Wat betreft het onderzoek naar maagaandoeningen die samenhangen met Helicobacter pylori: zijn er aanwijzingen dat het darmmicrobioom met deze aandoeningen in verband staat?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: Helicobacter pylori (H.pylori) heeft het exclusieve vermogen de aanval van maagzuur te overleven, de maag voor zichzelf in te nemen en de overhand te krijgen over alle andere microben die slechts kort in het zure maagmilieu kunnen blijven. Zodra H.pylori de maag koloniseert, ontstaat een chronische maagslijmvliesontsteking. Bij voortschrijding naar chronische atrofische gastritis neemt het maagzuur af en gaat de bacteriedodende werking verloren. Pas dan kunnen zich ook andere microbiota in de maag vestigen.
Helicobacter pylori leidt altijd tot een maagslijmvliesontsteking en kan leiden tot het ontstaan van maagzweren en maagkanker.
In gevorderde stadia van chronische maagslijmvliesontsteking verandert het microbioom in de maag. Dit heeft ook invloed op de microbiële samenstelling in dieper gelegen delen van het spijsverteringskanaal.
Diagnostiek en behandeling van refluxziekte
BioProphyl: Welke vooruitgang ziet u in de diagnostiek en behandeling van gastro-oesofageale refluxziekte en hoe zou het darmmicrobioom hierbij een rol kunnen spelen?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: Gastro-oesofageale refluxziekte (GERD) is een ontsteking van de slokdarm die ontstaat als gevolg van een pathologisch verstoorde antirefluxbarrière. Door versterkte terugstroming van maagzuur naar de slokdarm ontstaan klachten zoals brandend maagzuur en beschadigingen van het slokdarmslijmvlies (erosies).
Volgens de huidige inzichten heeft het microbioom bij GERD geen primaire betekenis. Door therapeutische zuurremming met PPI’s ontstaat echter een veranderd microbioom in de maag en een daarmee samenhangende terugstroming van deze microbioomgemeenschap naar de slokdarm. Een mogelijke rol van het microbioom bij het ontstaan van slokdarmaandoeningen moet nog worden onderzocht. Nieuwe behandelmethoden voor lichte tot matige vormen van GERD richten zich op het versterken van de slijmvliesbarrière van de slokdarm in plaats van op zuurremming.
Effecten van medicijnen op het darmmicrobioom
BioProphyl: Hebt u tijdens uw onderzoek inzichten opgedaan in de mogelijke effecten van medicijnen zoals aspirine of NSAID’s op het darmmicrobioom en de barrièrefunctie van het maag-darmkanaal?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: Het schadelijke effect van aspirine en NSAID’s op het maagslijmvlies wordt versterkt door een infectie met H.pylori. Medicijnen die de integriteit van de slijmvliesbarrière van de darm beïnvloeden, zoals NSAID’s, veranderen ook het darmmicrobioom en zijn dus als ongunstig te beschouwen.
Behandeling van de H.pylori-infectie is in elk geval noodzakelijk. Klinische studies zijn nodig om vast te stellen of en bij welke patiënten aanvullende probiotische therapie aan te raden is.
Toekomstige technologieën voor microbioomtherapieën
BioProphyl: Wat zijn volgens u de meest veelbelovende benaderingen of technologieën om het darmmicrobioom in toekomstige therapeutische of diagnostische strategieën voor maag-darmaandoeningen te gebruiken?
Prof. Dr. Dr. h.c. Peter Malfertheiner: In de eerste plaats gaat het om de inzet van diagnostische methoden om te voldoen aan de huidige eisen van precisiegeneeskunde. Elk segment van het spijsverteringskanaal vormt een gespecialiseerde niche met aangepaste microbioomgemeenschappen. We hebben bij gezonde en zieke mensen dergelijke bevindingen kunnen verzamelen door tijdens endoscopische onderzoeken slijmvliesmonsters uit verschillende delen van het spijsverteringskanaal te nemen en hun microbiële samenstelling te onderzoeken.
Om de bijdrage van het microbioom aan aandoeningen te onderzoeken, is het belangrijk de getroffen delen van het maag-darmkanaal te onderzoeken op de bijzonderheden van het daar aanwezige microbioom. In de dagelijkse klinische praktijk kunnen we terugvallen op analyses van het microbioom in de ontlasting. We moeten ons er echter van bewust zijn dat deze momenteel maar beperkt inzicht bieden voor een persoonlijke toepassing in advies en behandeling met betrekking tot het microbioom. Bij de beoordeling van het microbioom in ontlasting moeten veel factoren worden meegewogen die het darmmicrobioom beïnvloeden. Microbioomanalyses van ontlasting en weefsels zullen in de toekomst in elk geval deel uitmaken van onze behandelstrategieën.
Het microbioom verandert bijvoorbeeld tijdens diëten, ook bij een glutenvrij dieet. Maatregelen zoals aanvullende modulatie van het microbioom moeten individueel worden beoordeeld.
Ontlastingsoverdracht of in capsules verpakt microbioom van gezonde ‘microbioomdonoren’ zal naast de huidige ook nieuwe behandelindicaties vinden. Voor probiotica bestaan al duidelijke indicatiegebieden en hun verdere ontwikkeling zal nieuwe behandelmogelijkheden openen.
Conclusie: het inzicht dat het microbioom in zijn individuele samenstelling wordt gevormd door een gezonde leefstijl en voeding en een doorslaggevende rol speelt, is een nieuw concept dat de afgelopen 15 jaar steeds verder is onderbouwd en uitgebreid. Zonder rekening te houden met het microbioom zijn innovatieve, individuele behandelingen in de toekomst naar mijn mening niet meer voorstelbaar.



