Kennis over voedingsstoffen

Ons smaakzintuig

Lees meer over de basis en bijzonderheden van de smaakwaarneming. We leggen uit wat de smaken zoet, zuur, bitter, zout en umami inhouden.
Ons smaakzintuig

Basis en bijzonderheden van de smaakwaarneming

U hebt vast weleens meegemaakt dat u in iets zuurs beet en niet anders kon dan uw mond en hele gezicht vertrekken. ‘Zuur maakt vrolijk’, luidt het gezegde immers. De beschrijving van verschillende smaken is daarbij nauw verbonden met onze emoties. ‘Een bitter gezicht trekken’ of ‘zuur opbreken’ zijn uitdrukkingen voor gevoelstoestanden waarvan de oorsprong in onze evolutionaire geschiedenis ligt. Toch weten we maar weinig over ons smaakzintuig en hoe het onze voedselkeuze beïnvloedt. In dit artikel leest u meer over de fysiologische basis van proeven, over de ontwikkeling van voorkeuren en afkeer en over veranderingen in onze smaakwaarneming.

Het smaakzintuig als evolutionair voordeel

Onze smaak heeft betrekking op het hele lichaam en was in de steentijd zelfs een zintuiglijke waarneming die letterlijk over leven en dood kon beslissen. Een zoete of zoute smaak wees op een voedingsstofrijk voedingsmiddel. Zoet suggereerde dat het voedingsmiddel rijk was aan koolhydraten en dus veel energie leverde, die nodig was voor de jacht en het verzamelen van voedsel. Zoute voedingsmiddelen bevatten veel mineralen en leveren daarmee eveneens een waardevolle bijdrage aan de voorziening van voedingsstoffen en energie. Een zure of zelfs bittere smaak wees daarentegen op een oneetbare of zelfs giftige plant, of op bederf van het voedingsmiddel. Wie in de steentijd door een sterk ontwikkeld smaakzintuig werd gewaarschuwd voor het eten van mogelijk schadelijke stoffen, had dus een doorslaggevend overlevingsvoordeel ten opzichte van mensen die minder smaakgevoelig waren.

De vijf smaken

Voor elke smaak bestaan er in de mond afzonderlijke zintuigcellen, die met speciale receptoren (herkenningsmoleculen) de verschillende smaakstoffen herkennen. Naar de receptoren voor de smaken zout en zuur is tot nu toe nog weinig onderzoek gedaan, terwijl er over de receptoren voor zoet, umami en bitter talrijke gegevens beschikbaar zijn.

Snoepgoed, citroen, zout, theeglazen, een schaal met worst en kaas

  • Zoet
    Voedingsmiddelen die vooral suiker en andere koolhydraten bevatten, ervaren we voornamelijk als zoet. Er zijn echter ook andere stofklassen die onze zintuigcellen voor zoet stimuleren. Daartoe behoren sommige aminozuren, suikeralcoholen in vruchtensappen en zoetstoffen.
  • Zuur
    Citrussap en organische zuren smaken zuur en zorgen ervoor dat onze gezichtsuitdrukking vertrekt wanneer we sommige zure lekkernijen eten. Zuren splitsen in waterige oplossingen waterstofionen (H+) af, die chemisch verantwoordelijk zijn voor deze prikkel.
    Een tip: lees meer over zuren en basen.
  • Zout
    Voedingsmiddelen die grotere hoeveelheden keukenzout bevatten, smaken zout – weinig verrassend. Ons keukenzout bestaat uit natrium en chloride, maar ook andere mineraalzouten, bijvoorbeeld van kalium of magnesium, kunnen de betreffende regio op onze tong activeren.
  • Bitter
    Het aantal verschillende bitterstoffen is enorm en omvat meerdere stofklassen, zoals glucosinolaten in koolgroenten en saponinen in peulvruchten en haver.
    Slechts 25 verschillende smaakreceptoren volstaan om tienduizenden bitterstoffen te kunnen proeven. Vroeger wezen ze op giftige plantensoorten; tegenwoordig weten we dat ze ook veel gezondheidsbevorderende eigenschappen hebben en de spijsvertering stimuleren door de vorming van maag- en galsap te bevorderen. Talrijke kruiden, waaronder paardenbloem, brandnetel en daslook, bevatten zulke bitterstoffen die een positieve invloed op onze gezondheid hebben.
  • Umami
    Umami beschrijft een hartige, kruidige smaak, die sommigen ook hartig-vlezig noemen omdat hij sterk aan de smaak van vleesbouillon doet denken. Deze indruk wordt vooral opgeroepen door de twee aminozuren glutaminezuur en asparaginezuur. Ze vormen een onderdeel van veel eiwitten in onze voeding. Glutaminezuur komt bijvoorbeeld volop voor in tomaten, vlees en kaas, asparaginezuur in asperges.
    Glutamaat, dat zoals bekend vaak in de Chinese keuken wordt gebruikt, is een zout van glutaminezuur. In de voedingsmiddelenindustrie wordt het ook graag als smaakversterker ingezet om de hartige, kruidig-vlezige smaak van gerechten te benadrukken.

Chilipepers

Mist u de smaak ‘scherp’?

Hoewel ‘scherp’ vaak als smaak wordt beschreven, gaat het hierbij eigenlijk niet om een smaak, maar om een pijnwaarneming. Aanrakings- en temperatuurgevoelige zenuwen in de tong geven het pijnsignaal door aan onze hersenen. Dit wordt opgewekt door een stof genaamd ‘capsaïcine’, die bijvoorbeeld in chili zit en lichaamsreacties zoals tranende ogen en opvliegers veroorzaakt.

Hoe ervaren we smaak?

Smaak in eigenlijke zin beperkt zich tot de vijf hierboven genoemde smaken: zoet, zuur, zout, bitter en umami.
Nog altijd blijft de mythe hardnekkig bestaan dat er voor elke smaak een bepaald gebied op onze tong is waarmee we bijzonder goed ‘zuur’ of bijzonder intensief ‘zoet’ kunnen proeven. Deze aanname wordt ten onrechte in veel leerboeken afgebeeld, maar is inmiddels achterhaald. In werkelijkheid kunnen we overal op onze tong de smaken zoet, zout, zuur, bitter en umami waarnemen, al verschilt de intensiteit. De zones aan de zijkant zijn in het algemeen alleen gevoeliger dan het midden. Zoals zo vaak is er ook hier een uitzondering: een bittere smaak wordt in het achterste tonggebied bijzonder intensief waargenomen. Dit lijkt een zelfbeschermingsmechanisme van het lichaam te zijn om giftige of bedorven voedingsmiddelen tijdig te herkennen en uit te spugen voordat ze worden doorgeslikt.

Onze tong, een uiterst beweeglijke en goed doorbloede spier, is bezaaid met ontelbare kleine smaakpapillen. Dat zijn kleine verhevenheden onder het slijmvlies, waardoor het oppervlak van de tong vele malen groter wordt. Zo kunnen de afzonderlijke smaakstoffen beter worden opgevangen en waargenomen. Hetzelfde principe van oppervlaktevergroting wordt overigens ook in het maag-darmkanaal bereikt door de darmvlokken in de dunne darm.

In de smaakpapillen bevinden zich de zogenaamde smaakknoppen. Deze uivormige groeperingen van 50 tot 150 langgerekte cellen zijn niet alleen op de tong aanwezig, maar liggen ook ingebed in het mondslijmvlies aan de zijkanten en in de slijmvliezen van het gehemelte, het strotklepje, de keel en de keelholte.

In totaal hebben we enkele duizenden smaakknoppen. Uitgerust met trechtervormig gerangschikte zintuigcellen vormen ze het eigenlijke smaakorgaan en kunnen ze worden onderscheiden op basis van hun vorm en functie. Gewoonlijk berust de indeling van de zintuigcellen op hun verschijningsvorm. Voor elke basissmaak bestaat er een afzonderlijke, genetisch vastgelegde populatie zintuigcellen. De waarneming van een bepaalde smaak ontstaat dus door de prikkeling van de bijbehorende zintuigcellen in de mond.

Smaakstoffen in onze voeding prikkelen de zintuigcellen en leiden tot de afgifte van een signaalstof, de neurotransmitter ATP (adenosinetrifosfaat). Deze zorgt ervoor dat de prikkels door zenuwvezels worden opgenomen en naar de hersenen worden doorgegeven. De vraag hoe onze hersenen het ATP dat uit de vijf verschillende typen zintuigcellen vrijkomt precies als de ‘juiste’ smaak interpreteren, blijft boeiend. Daarnaast worden nog talrijke andere signaalstoffen afgegeven. Hun functie is niet eenduidig opgehelderd. Wetenschappers vermoeden echter dat ze dienen voor de onderlinge communicatie tussen de zintuigcellen.

Smaak als samenspel van meerdere zintuiglijke indrukken

Welke smaak wordt geproefd en hoe intensief deze waarneming is, hangt niet alleen af van de zintuigcellen van de tong. De fijne aromatische smaak wordt waargenomen met behulp van het reukzintuig. Deze twee zintuigen, reuk en smaak, zijn namelijk nauw met elkaar verbonden. Bij het eten ruiken we als het ware ‘van achteren’, doordat bij het kauwen en ademen lucht uit de neus-keelholte omhoog in de reukspleet boven in de neus komt. Reukreceptoren herkennen bepaalde geurmoleculen en aroma’s en geven de zintuiglijke indruk eveneens door aan de hersenen. Daar worden de indrukken uit mond en neus in het reuk- en smaakcentrum gecombineerd, geïnterpreteerd en weergegeven als een specifieke zintuiglijke indruk die we als smaak ervaren.

Wist u al…
… dat veel roofdieren zoet niet kunnen proeven?

Een internationaal onderzoeksteam heeft ontdekt dat katten, zeeleeuwen, dolfijnen en andere roofdieren hun smaakzin voor zoet verloren toen ze zich op vlees als voedselbron specialiseerden. Bijzonder interessant is dat de betrokken soorten uit heel verschillende zoogdiergroepen komen en dat er zelfs binnen die groepen soorten zijn die zoet kunnen proeven en andere die dat niet kunnen. Alle roofdiersoorten zonder smaakzin voor zoet zijn echter strikte vlees- of viseters, terwijl de soorten die nog wel zoet kunnen proeven naast vlees vaak ook ander voedsel eten. De veranderende voedingsgewoonten en de overgang naar een verplichte vleesvoeding hebben het verlies van de zoetwaarneming bij roofdieren waarschijnlijk bevorderd. Volgens de onderzoekers komt de zoete smaak namelijk niet voor in vlees en vis, zodat deze voor pure vleeseters niet nodig is.

Bij het eten bestaat het aroma van een gerecht of voedingsmiddel uit verschillende componenten. Daartoe behoren de vijf smaken, de consistentie en textuur, de temperatuur en de geur. De verscheidenheid aan indrukken vormt uiteindelijk de typische smaak en zorgt ervoor dat een appel naar appel smaakt en een stukje chocolade precies zoals het smaakt.

Hoe belangrijk het reukzintuig is voor de smaakbeleving, kunt u heel eenvoudig zelf testen. Kaneel smaakt alleen naar kaneel als we het tegelijkertijd ruiken. Als we onze neus dichthouden, smaakt het poeder nergens naar en voelen we alleen een stroef gevoel op de tong.
Een ander voorbeeld: als u een appel eet terwijl u uw neus dichthoudt, proeft u waarschijnlijk wel een zoetzure smaak op de tong, maar neemt u het kenmerkende appelaroma waarschijnlijk niet waar. Lukt het u om met gesloten ogen en dichtgehouden neus een appel van een peer te onderscheiden?

Het smaakzintuig van onze tong geeft dus alleen de smaakkwaliteit door – zoet, zuur, zout, bitter of umami – en de fijne aromatische smaak ontstaat pas dankzij ons reukzintuig.

Smaak kan worden aangeleerd en verandert

Studies hebben aangetoond dat ons smaakzintuig al in de baarmoeder wordt gevormd. De eetgewoonten van de aanstaande moeder beïnvloeden de latere voorkeuren van haar kinderen. Al via het vruchtwater neemt de foetus verschillende smaakstoffen op die afkomstig zijn uit de voeding van de moeder. Door de evolutie hebben zuigelingen en kleine kinderen een aangeboren, genetische voorkeur voor zoet. Studies konden bijvoorbeeld aantonen dat het kind vaker slikt bij zoet smakend vruchtwater en juist minder vaak wanneer het vruchtwater bitter smaakt. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat pasgeborenen voorkeuren ontwikkelen voor bepaalde aroma’s als de moeder die tijdens de zwangerschap vaker heeft ingenomen. Bij de borstvoeding gaan deze gewenningsprocessen door. Als moeders in een studie bijvoorbeeld tijdens de zwangerschap en borstvoedingsperiode wortelsap dronken, gaven hun pasgeborenen later bij de overgang naar vaste voeding de voorkeur aan graanpap met wortelsmaak. De ontwikkeling van smaak is een proces dat al in de baarmoeder begint, bij de zuigeling doorgaat en in de kindertijd nog lang niet eindigt.

Kinderen reageren eerder afwijzend op onbekend voedsel omdat ze er nog geen ervaring mee hebben. Door opgedane positieve ervaringen met goed verdraagbare voedingsmiddelen en aangename smaken ontstaat een smaakvoorkeur. Dit proces wordt ook voorkeursleren genoemd. Daarentegen ontstaat afkeer wanneer na het eten van onbekend voedsel spijsverteringsklachten optreden. Bij deze geconditioneerde smaakaversie is al één negatieve gebeurtenis voldoende om een sterke afkeer op te roepen. Omgekeerd wordt de afkeer na verloop van tijd ‘uitgedoofd’ wanneer een als ‘gevaarlijk’ beoordeeld voedingsmiddel meerdere keren wordt gegeten zonder dat er opnieuw klachten optreden.

Koffie is een goed voorbeeld van het feit dat men ook aan verschillende smaken kan wennen. Vaak moeten we voedingsmiddelen gedurende een langere periode steeds weer regelmatig proeven voordat we ze lekker gaan vinden. In het begin smaakt koffie misschien alleen met veel melk en suiker. Door het aandeel suiker en melk geleidelijk te verminderen, vinden we koffie na enige tijd ook puur lekker.

Mere-exposure-effect en sensorisch-specifieke verzadiging

Dit effect werd in 1968 ontdekt en beschrijft het leren waarderen van bepaalde eet- en smaakvoorkeuren. Naast genetische voorkeuren, bijvoorbeeld voor zoet en zout, is wat men wel of niet lekker vindt ook het resultaat van een leer- en gewenningsproces. Het mere-exposure-effect duidt daarbij op het ontstaan van een bepaalde smaakvoorkeur door herhaalde blootstelling. Als u een voedingsmiddel dat u niet lekker vindt steeds weer en regelmatig proeft, raakt u steeds meer gewend aan de smaakindruk en vermindert uw afkeer of verandert die zelfs in een voorkeur.

Nauw verbonden met dit effect is de sensorisch-specifieke verzadiging, waarbij de herhaling van gelijksoortige zintuiglijke indrukken tot een afzwakking ervan leidt. Deze ontwikkelt zich vrij snel en blijft lang bestaan voordat ze weer afneemt. Vermoedelijk moet op deze manier een tekort aan voedingsstoffen door eenzijdige voeding worden voorkomen.

De sensorisch-specifieke verzadiging en het mere-exposure-effect grijpen bij de smaakontwikkeling in elkaar. Uw favoriete gerecht wordt dat alleen als het niet te vaak wordt gegeten, maar wel zo vaak dat er gewenning aan de smaak ontstaat. Op lange termijn wordt de voorkeur versterkt door het mere-exposure-effect, maar op korte termijn verminderd door de sensorisch-specifieke verzadiging.

Diagram van voorkeuren en afkeuren

Het smaakherkenningsgeheugen

Of we een voorkeur of afkeer voor een voedingsmiddel ontwikkelen, hangt niet alleen af van de smaak, maar ook van de effecten ervan op ons lichaam. Daarvoor wordt alle informatie die bij het eten ontstaat – verzadigingssignalen van het spijsverteringskanaal en zintuiglijke indrukken – in onze hersenen samengevoegd tot een totaalindruk en opgeslagen in het onbewuste, zogenaamde smaakherkenningsgeheugen. Dit proces is zeer complex en betrekt naast het volledige spijsverteringskanaal ook verschillende hersengebieden.

Aroma’s

Aroma’s worden bij de verwerking van voedingsmiddelen gebruikt om de smaak en/of geur ervan te veranderen of te verbeteren. Onder deze benaming vallen aromastoffen die door chemische synthese of chemische isolatie worden gewonnen, en aroma-extracten. Die laatste worden gedefinieerd als complexe chemische stoffenmengsels die uit plantaardige, dierlijke of microbiologische uitgangsmaterialen worden gewonnen en geschikt worden gemaakt voor menselijke consumptie. Hun samenstelling kan sterk variëren, afhankelijk van de gebruikte grondstof.

Aromastoffen kunnen verder worden ingedeeld in natuurlijke, natuuridentieke en kunstmatige aromastoffen. Natuurlijke aroma’s zijn gebaseerd op plantaardige, dierlijke of microbiologische uitgangsstoffen, waaruit de aromastof wordt gewonnen door extractie of destillatie. Voorbeelden zijn vanilline uit vanillestokjes en L-menthol uit pepermunt.
Natuuridentieke aromastoffen zijn chemisch identiek aan hun natuurlijke tegenhanger, maar worden synthetisch gemaakt.
Kunstmatige aromastoffen worden door chemische synthese gemaakt en komen niet van nature in voedingsmiddelen voor.

De toelating van aromastoffen en hun gebruik in voedingsmiddelen is streng geregeld in de Europese verordening (EG) nr. 1334/2008. Daarnaast gelden bijzondere eisen voor het gebruik van de term ‘natuurlijk’ op voedingsmiddelenetiketten. Vóór hun toelating in de EU worden aromastoffen door de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) op veiligheid onderzocht en worden maximale hoeveelheden afgeleid.

Ongeveer 1.700 verschillende aromastoffen die bij de productie van voedingsmiddelen worden gebruikt, zijn tot nu toe als onschadelijk voor de gezondheid beoordeeld. Helaas gaat de voedingsmiddelenindustrie bij het gebruik ervan vaak wat te ver, met als gevolg dat te sterk gearomatiseerde gerechten ons smaakzintuig afstompen. Wat we vroeger nog heel lekker vonden, smaakt ons steeds vaker te flauw. Natuurlijke smaak maakt tegenover kunstmatig versterkte smaken nauwelijks nog een kans. Gegevens uit studies lieten zien dat we tegenwoordig vele malen intensievere smaakprikkels nodig hebben dan tien jaar geleden.

Hoewel toegevoegde aroma’s in de regel niet schadelijk zijn, ontnemen ze een voedingsmiddel zijn natuurlijkheid en vertekenen ze de echte kwaliteit ervan. Ons smaakzintuig wordt misleid, terwijl het oorspronkelijk juist bedoeld was om de kwaliteit van voedsel of een gerecht te beoordelen. Daarnaast zouden aromastoffen onze eetlust stimuleren. Net als suiker en zout prikkelen toegevoegde aroma’s en smaakversterkers onze smaakknoppen en zorgen ze ervoor dat we steeds meer willen en niet genoeg kunnen krijgen. Wie vindt het niet moeilijk om maar een halve zak chips te eten of slechts een stukje van de chocoladereep af te breken en de rest weg te leggen?

Het goede nieuws is dat aan rauwe en onbewerkte voedingsmiddelen geen aroma’s mogen worden toegevoegd. Daartoe behoren voedingsmiddelen die niet worden verwerkt, zoals vers fruit en verse groenten en honing.

Overigens: bij al onze producten zien we bewust af van kunstmatige kleur- en aromastoffen en gebruiken we uitsluitend natuurlijke aroma’s waar dat absoluut noodzakelijk is.

Samenvatting

Bij de ontwikkeling van smaak zijn we dus niet volledig aan onze genen overgeleverd. Ons smaakzintuig wordt juist sterk gevormd en veranderd door aangeleerd gedrag en ervaringen. Bepaalde smaken gaan we pas door gewenning waarderen, maar we kunnen ook precies het tegenovergestelde bereiken als we te vaak aan een smaakindruk worden blootgesteld. Vooral de aroma’s die tijdens de industriële voedselproductie worden toegevoegd, misleiden ons smaakzintuig en zorgen ervoor dat we steeds intensievere smaakprikkels verlangen en de verbondenheid met onbewerkte voedingsmiddelen verloren gaat.

We willen u daarom de volgende tip meegeven: duik in de veelzijdige wereld van smaken en proef met al uw zintuigen. Probeer nieuwe dingen uit en laat u niet ontmoedigen als u iets niet meteen lekker vindt. Door aroma’s regelmatig te herhalen, raken we eraan gewend en ontwikkelen we geleidelijk een voorkeur. Hoe meer aroma’s en smaken u combineert, hoe beter. En als u terug wilt naar natuurlijkheid, aarzel dan niet om zelf weer de pollepel ter hand te nemen. U zult versteld staan hoe u een gerecht heel eenvoudig met een paar specerijen en kruiden kunt verrijken.

Eet smakelijk!

Bronnen en referenties

  • Fried MP (2016): Geruchs- und Geschmacksstörungen. Merck Sharp & Dome Corp. (Hg.).
  • Vent J, Hummel T: Besonderheiten des Riechen und Schmeckens. Arbeitsgemeinschaft Olfaktologie und Gustologie der Deutschen Gesellschaft für Hals-Nasen-Ohren-Heilkunde, Kopf- und Hals-Chirurgie e. V. Bonn (Hg.).
  • Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (IGQiG) (Hg.) (2016): Wie funktioniert die Zunge? https://www.gesundheitsinformation.de/wie-funktioniert-die-zunge.2260.de.html. Zugriff: 03.09.2019.
  • Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (IGQiG) (Hg.) (2016): Wie funktioniert der Geschmackssinn? https://www.gesundheitsinformation.de/wie-funktioniert-der-geschmackssinn.2261.de.html. Zugriff: 03.09.2019.
  • Jiang P et al. (2012): Major taste loss in carnivorous mammals. PNAS March 27, 2012 109(13): 4956-4961.
  • Reitmeier S (2014): Ernährungssozialisation in der frühen Kindheit. Ernährung Umschau 61(7): M116-M122.
  • Ellrott T (2013): Psychologische Aspekte der Ernährung. Diabetologie 2013; 8: R57-70.
  • Wölfle U, Schempp CM (2018): Bitterstoffe – von der traditionellen Verwendung bis zum Einsatz an der Haut. Zeitschrift für Physiotherapie 2018; 39: 210-215.
  • Behrens M, Voigt A, Meyerhof W (2013): Geschmack und Ernährung (1). Die physiologischen Grundlagen der Geschmackswahrnehmung. Ernährungs Umschau international 60(7): 124-131.
  • Behrens M, Roudnitzky N, Meyerhof W (2013): Geschmack und Ernährung (2). Auswirkungen der genetischen Veranlagung und von Umwelteinflüssen auf die Geschmackswahrnehmung. Ernährungs Umschau international 60(10): 180-186.
  • Hübner S, Töle J, Meyerhof W (2013): Geschmack und Ernährung (3). Ausbildung von Nahrungspräferenzen und -aversionen. Ernährungs Umschau international 60(12): 222-227.
  • Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) (2019): Aromastoffe und Aromen. https://www.bfr.bund.de/de/aromastoffe_und_aromen-54440.html. Zugriff: 23.09.2019.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen