De oorsprong van de kruidengeneeskunde
In het eerste deel gaat het over fytotherapie. ‘Fyto’ komt van het Griekse woord ‘phyton’ en betekent eenvoudigweg ‘plant’. Fytotherapie is dus het toepassen van planten. In engere zin duidt het op behandeling met geneeskrachtige planten. We zullen echter ook nagaan of het daarbij alleen om een behandelvorm gaat of dat planten ook deel kunnen uitmaken van een bepaalde leefwijze.
Hoelang fytotherapie of kruidengeneeskunde al bestaat, zal waarschijnlijk nooit definitief kunnen worden beantwoord. Eenvoudig gezegd bestaat ze vermoedelijk al sinds het begin van de mensheid. Toch schiet die voorstelling tekort, want er zijn waarnemingen van dieren die bij verschillende aandoeningen gericht bepaalde planten of plantendelen opzoeken.
Een van de oudste documenten uit de medische geschiedenis is de in het oude Egypte gevonden ‘Papyrus Ebers’. Deze wordt meestal gedateerd in het laatste kwart van de 16e eeuw vóór Christus, maar is vermoedelijk enkele tientallen jaren ouder. 1
De bekendste auteurs uit de oudheid waren ongetwijfeld Hippocrates van Kos (460–370 v.Chr.) en Galenus van Pergamon (ongeveer 130–200 n.Chr.). Hippocrates zou in strekking hebben gezegd dat voeding geneesmiddel en geneesmiddel voeding zou moeten zijn.
Tegenwoordig zien we daarentegen dat men bij het eten en drinken naar hartenlust geniet en bij ziekte ‘licht verteerbare voeding’ voorgeschreven krijgt. Daarvoor bestaat geen eenduidige medische definitie. Op Wikipedia staat echter: ‘Een andere definitie verstaat onder licht verteerbare voeding een biologisch volwaardige voeding in gemakkelijk verteerbare vorm.’ 2
Voordat vuur een plaats kreeg in het leven van mensen, speelden dierlijke voedingsmiddelen een eerder ondergeschikte rol. Pas door roosteren, roken en later andere conserveringsmethoden werden dieren als voedselbron interessant. In de vroege tijd aten mensen daarom vermoedelijk uitsluitend planten: eerst vruchten, bladeren, noten en zaden, later ook wortels die werden uitgegraven. Na verloop van tijd werden planten gerichter gebruikt, omdat hun bijzondere effecten opvielen. Daaruit ontwikkelde zich de kruidengeneeskunde, die tegenwoordig grofweg kan worden onderverdeeld in ervaringsgeneeskunde en rationele fytotherapie.
Bij ervaringsgeneeskunde wordt vaak de indruk gewekt dat de vroegere kruidengeneeskunde vooral op het principe van ‘vallen en opstaan’ berustte. Volgens het motto: ‘Hier, drink deze thee eens… O, dit kruid zal wel giftig zijn geweest.’ Interessant genoeg lijkt dat echter beslist niet altijd het geval te zijn geweest. Er bestaat een leer die de afgelopen decennia een heropleving heeft doorgemaakt: de signatuurleer. Volgens deze opvatting laat elke plant door haar standplaats, groeivorm, bloemen, bladeren, kleur, geur, smaak en andere kenmerken heel duidelijk zien waar en hoe ze werkt – mits men de taal van de planten begrijpt. In de 16e eeuw verschenen belangrijke kruidenboeken, bijvoorbeeld van Leonhart Fuchs, Tabernaemontanus en anderen, die de toenmalige kennis van de kruidengeneeskunde uitvoerig weergaven. Moderne laboratoriumtechnieken en de zogenaamde evidencebased geneeskunde hebben in de afgelopen 50 tot 100 jaar weinig wezenlijk nieuws ontdekt. Sommige destijds beschreven indicaties, dus toepassingsgebieden, werden verworpen; uiteindelijk is echter meer dan 80 procent van de toenmalige kennis door klinische studies bevestigd.
Varianten van de kruidengeneeskunde
Misschien hebt u al gehoord van kloostergeneeskunde. Dat is eigenlijk geen zelfstandige vorm van kruidengeneeskunde, maar deze werd door de kloosters naar een hoger niveau getild. We spreken immers over een tijd waarin de meeste mensen niet konden lezen of schrijven en kennis vooral mondeling werd doorgegeven. Als men bijvoorbeeld bedenkt dat in kloosters, burchten en kastelen eerder wijn en bier dan water werd gedronken, omdat verontreinigd water onaangename maag-darminfecties veroorzaakte, kan men zich voorstellen dat de kennisoverdracht – laten we zeggen – niet altijd volledig was. Interessant genoeg wordt tijdens een rondleiding door de Reichsburg Cochem verteld dat vrouwen vroeger dagelijks tot drie liter bier en mannen tot vijf liter bier dronken! Kloosters waren onderwijscentra; tegelijkertijd werden daar of door hun bewoners veel zieken behandeld. In de kloostertuinen, die bijvoorbeeld in Fulda en Andechs nog steeds te zien zijn, werden groenten en kruiden voor de voedselvoorziening en geneeskrachtige planten voor de ziekenverzorging geteeld. Uit de kloosters zijn ook interessante verslagen bewaard over vruchtwisseling en teeltmethoden die in de loop van de tijd hun nut hadden bewezen.
Historisch gezien omvat de ‘kloostergeneeskunde’ ongeveer de periode van de 8e tot de 12e eeuw na Christus. Haar oorsprong ligt in de ‘Regula Benedicti’ van de heilige Benedictus van Nursia, de stichter van de benedictijnenorde. In het 36e hoofdstuk legde hij vast dat elk klooster een ziekenafdeling en een opgeleide ziekenverpleger moest hebben. Paus Gregorius I verklaarde deze regels tot voorbeeld voor de kloosters van de katholieke Kerk.
Toen koning en keizer Karel de Grote (747–814 n.Chr.) zijn rijk wilde hervormen naar het voorbeeld van het Romeinse Rijk, gaf hij de kloosters onder andere de taak om medische zorg te verlenen. Een van de grootste en bekendste publicaties uit de kloostergeneeskunde is het rond 790 n.Chr. geschreven Lorscher Arzneibuch. Venkel was daarin de meest genoemde plant. Ook specerijen zoals gember en peper en harsen zoals mirre en wierook werden vaak genoemd. Een ander belangrijk document was de kloosterplattegrond van Sankt Gallen als ontwerp voor een ideaal klooster. Bovenaan was een eigen ziekengebied voorzien met een hospitaal, een artsenhuis en een kruidentuin. Ernstig zieken werden ondergebracht in het huis van de monnik-arts, zodat hij zich rechtstreeks om hen kon bekommeren.
De zogenaamde ‘Hildegard-geneeskunde’ volgde een bijzondere weg. Hildegard von Bingen is inderdaad een uitzonderlijk geval in de medische geschiedenis. Geplaagd door ernstige migraine had ze talrijke visioenen, die door de paus persoonlijk als ‘van goddelijke oorsprong’ werden bevestigd. Ze liet meerdere recepturen na die in de toenmalige kloostergeneeskunde niet bekend waren en later uitvoerig door Dr. Herzka en Strehlow werden onderzocht, toegepast en gepubliceerd.
Een nieuwere vorm van kruidengeneeskunde is de ‘rationele fytotherapie’, die zoals veel vernieuwingen tegelijk een zegen en een vloek kan zijn.
Deze behandelvorm stelt zich ten doel kruidengeneeskunde volgens wetenschappelijke criteria toe te passen. In de recepturen worden daarom alleen planten gebruikt met een ‘positieve monografie’ van Commissie E: planten waarvan de werking voor een bepaald toepassingsgebied is aangetoond door studies of voldoende documentatie. De zegen bestaat erin dat hier kennis is doorontwikkeld en de betrouwbaarheid van kruidengeneesmiddelen is aangetoond. Zo hebben sommige plantaardige preparaten zelfs een plaats gekregen in richtlijnen voor verschillende aandoeningen, bijvoorbeeld een geneesmiddel uit mirre, kamille en koffiekool bij chronische inflammatoire darmziekten en mierikswortel en Oost-Indische kers bij ongecompliceerde urineweginfecties.
De vloek ligt helaas in het verlies van ervaringskennis. In de traditionele kruidengeneeskunde waren er altijd zogenaamde ‘bemiddelende planten’, die niet rechtstreeks hielpen tegen een bepaalde klacht, bijvoorbeeld hoest, maar de totale werking versterkten door tot nu toe onbekende factoren. Zo bestaan er interessante onderzoeken naar zoethoutwortel, waarbij verschillende recepturen na toevoeging van zoethout betere resultaten opleverden, hoewel zoethout zelf geen rechtstreeks effect had op de betreffende behandelde klachten.
Verschillende bereidingsvormen
Wat kan men dus met geneeskrachtige planten doen?
De eenvoudigste en meest directe vorm is altijd ze te eten – natuurlijk met de nodige voorzichtigheid als men niet weet of een plant giftig is! Bij planten is snel vast te stellen of ze bitter zijn, zoals alsem, samentrekkend zoals tormentil, aromatisch zoals lavendel en citroenmelisse of kruidachtig zoals ganzerik. Interessant genoeg beleeft zelfs ‘onkruid’ een heropleving in de verfijnde keuken. Duizendblad, weegbree en andere planten worden door sterrenchefs herontdekt. Dat is zonder twijfel een positieve ontwikkeling om deze waardevolle planten en smaken weer in het dagelijks leven op te nemen.

Wie zijn tuinkruiden op een droge, luchtige plaats droogt, kan er de hele winter van genieten. Maar let op: als u van gedroogde kruiden thee zet en drinkt, gebruikt u wat in het Duits ‘Drogen’ heet! Ja, echt. Juridische gevolgen hoeft u daarom echter niet te vrezen. Het woord ‘Droge’ komt hier uit de farmaceutische vaktaal en betekent eenvoudigweg ‘gedroogd’. 😉

Andere bereidingsvormen zijn infusies en afkooksels. Een infusie is wat we kennen als het zetten van thee: een bepaalde hoeveelheid verse of gedroogde kruiden wordt gewoonlijk voor enkele minuten met heet water overgoten, daarna gezeefd en gedronken. Een bijzondere vorm is het koude aftreksel, dat vaak wordt gebruikt bij slijmstofplanten zoals heemst en kaasjeskruid of bij maretak. Hiervoor laat men het kruid een nacht in koud water trekken, zeeft het en verwarmt het voorzichtig vóór het drinken.
Daarnaast bestaat het afkooksel, waarbij bijvoorbeeld heermoes of eikenschors enkele minuten wordt gekookt.
Omdat sommige bestanddelen niet wateroplosbaar zijn, bestaan er alcoholische tincturen. Daarbij worden geneeskrachtige planten afzonderlijk of als receptuur in alcohol uitgetrokken, zoals bijvoorbeeld bij Bärlauch-Essenz en Cilantro-Essenz. Bij de spagyriek zullen we nog bijzondere vormen leren kennen. Voor bereiding thuis hebben wodka, Doppelkorn en grappa zich bewezen als alternatief voor medische alcohol. Het alcoholgehalte moet rond 40 volumeprocent liggen. Gewoonlijk worden driemaal daags 10 tot 30 druppels tinctuur ingenomen, verdund in water, als mondspoeling gebruikt of uitwendig toegepast, zoals bekend van Franzbranntwein.

Een andere traditionele manier om planten te verwerken is het olie-extract. Hiervoor worden planten zoals sint-janskruid eerst één tot twee dagen licht gedroogd en vervolgens aan een basisolie toegevoegd. Het lichte drogen voorkomt schimmelvorming aan het oppervlak. Afhankelijk van de inhoud is de olie na ongeveer drie weken klaar; ze kan daarbij koel en donker of zonnig en warm staan. Olie-extracten kunnen inwendig, uitwendig of voor mondverzorging worden gebruikt.
Een heel mooie methode die tegenwoordig helaas minder gangbaar is, is het branden van kruiden. Daarbij worden gedroogde plantendelen op kooltjes gelegd en verbrand. Zo kan men op een eenvoudige en aangename manier het eigen huis met kruidenrook vullen. In een huis waar lavendel is gebrand, hangt een week later nog een zachte lavendelgeur. Natuurlijk kunnen ook kant-en-klare wierookstokjes of wierookkegels worden gebruikt. Daarbij moet echter worden gelet op hoge zuiverheid en het vermijden van kunstmatige geurstoffen.
Over geur gesproken: ook de fascinerende wereld van etherische oliën wacht erop ontdekt te worden. Daarover zullen we het in een apart hoofdstuk hebben. Alvast een aanwijzing: etherische oliën – geen goedkope geur- of parfumoliën – kunnen meer dan een ruimte aangenaam laten ruiken.
Andere bereidingsmethoden, zoals vermalen tot poeder of het maken van tabletten, zijn minder geschikt voor thuisgebruik en blijven gewoonlijk voorbehouden aan fabrikanten van geneesmiddelen en voedingssupplementen.
Nut en werkingswijzen van geneeskrachtige planten
Tot slot komen we bij de effecten van geneeskrachtige planten. Omdat we later ook andere vormen van plantenbereiding zullen bekijken, is het zinvol de verschillende werkingswijzen van elkaar te onderscheiden.
Bij de rationele fytotherapie kwam dit al kort aan bod. Klassieke bereidingen van geneeskrachtige planten, vooral tabletten, capsules en alcoholische tincturen, werken voornamelijk via hun bestanddelen. In wezen gaat het om een chemisch proces, vergelijkbaar met dat in de reguliere geneeskunde. Bekende geneesmiddelen zoals aspirine, digitoxine en andere gaan terug op plantaardige verbindingen. Het voorbeeld voor aspirine waren wilgenschors en de salicylzuren daarin; vingerhoedskruid met zijn hartversterkende gif leverde de basis voor digitoxine. Omdat bij deze planten één bepaald bestanddeel als verantwoordelijk voor de werking kon worden geïdentificeerd – anders dan bij sint-janskruid, waarbij dat, zoals u al hebt gelezen, nooit is gelukt – werden deze stoffen om redenen van inspanning en kosten chemisch gesynthetiseerd.
Of chemisch gesynthetiseerde varianten vanuit holistisch oogpunt werkelijk beter zijn, is een andere vraag, die zeker discussie verdient: zuivere digitoxine leidde aanzienlijk eerder tot vergiftigingsverschijnselen dan dezelfde hoeveelheid digitoxine uit een extract van de hele plant. Aspirine of acetylsalicylzuur (ASS) staat bovendien bekend om zijn maagschadelijke werking en is daarom bij beroertepreventie niet onomstreden, terwijl wilgenschorsextracten pas op de plaats van de ontsteking in acetylsalicylzuur worden omgezet en niet in de maag werken.
Conclusie
Geneeskrachtige planten bieden uiteindelijk een goede eerste stap voor mensen met enige basiskennis die ze in de keuken en de huisapotheek willen gebruiken. Daarover bestaan goede boeken en uitstekende cursussen voor leken of geïnteresseerden met medische voorkennis, bijvoorbeeld aan de geneeskrachtigeplantenschool Phytaro in Dortmund.
Aan het begin ging het om de vraag of geneeskrachtige planten naast hun zuiver therapeutische toepassing ook deel kunnen uitmaken van een bepaalde leefwijze. Wie bewust kiest voor een overwegend plantaardig voedingspatroon, op het balkon of in een verhoogd bed eigen sla en groenten teelt, bloemen in huis heeft en af en toe een mooi boeket in de woonkamer of op de eettafel zet, ongebruikte delen van het perceel verandert in wildebloemenweiden, bloemenkransen voor het haar maakt, kruiden brandt of meer tijd tussen de bomen in het bos doorbrengt en de natuur op zich laat inwerken, houdt zich intensief bezig met planten en omringt zich ermee. Daarbij wordt duidelijk dat planten meer zijn dan chemische verbindingen die op verschillende manieren kunnen worden bereid en farmaceutisch gebruikt. Als de mannen nog niet helemaal weten wat ik bedoel: koop gewoon eens een mooi boeket voor uw geliefde en let op haar gezicht en ogen wanneer u het haar geeft!



