Kennis over voedingsstoffen

EPA en DHA voor een gezond hart

Omega 3-vetzuren zijn essentieel voor het behoud van onze hart- en vaatgezondheid. Welke rol spelen EPA en DHA daarbij en hoe zorgen we voor voldoende inname?
EPA en DHA voor een gezond hart

Omega 3-vetzuren voor een gezond hart

Onze eetgewoonten beïnvloeden niet alleen ons welzijn, maar ook onze hele gezondheid. De belangstelling van wetenschap en industrie voor vetzuren in onze voeding is de afgelopen jaren steeds groter geworden. Inmiddels bestaan er meer dan 5.000 wetenschappelijke publicaties die de effecten van omega 3-vetzuren op onze gezondheid onderzoeken. Dit artikel bespreekt wat omega 3-vetzuren precies zijn, welke betekenis ze vanuit voedingsoogpunt hebben en welke plaats ze in onze dagelijkse voeding zouden moeten innemen.

Wat zijn vetzuren?

Vetzuren in onze voeding zijn zogeheten monocarbonzuren, die bestaan uit een waterminnend (hydrofiel) uiteinde en een vetminnende (lipofiele) keten van koolstofatomen met een wisselende lengte. Afhankelijk van de ketenlengte worden ze ingedeeld in korte-, middellange- en langeketenvetzuren. Verder maakt men onderscheid tussen verzadigde, enkelvoudig onverzadigde en meervoudig onverzadigde vetzuren. In onze voedingsmiddelen komen ze in verschillende hoeveelheden en verhoudingen voor.

Structuurformules van verschillende vetzuren

Verzadigde vetzuren (SFA, saturated fatty acids) hebben uitsluitend enkelvoudige bindingen tussen de koolstofatomen (C-atomen). Ze zijn stabiel bij blootstelling aan zuurstof, vast bij kamertemperatuur en niet onmisbaar voor het lichaam, omdat het ze uit glucose en aminozuren kan aanmaken. Ze dienen vooral als energiebron en -voorraad en voor het transport van vetoplosbare vitaminen. Vooral dierlijke en industrieel verwerkte voedingsmiddelen bevatten er veel van.

Enkelvoudig onverzadigde vetzuren (MUFA, mono-unsaturated fatty acids) hebben slechts één dubbele binding. Ze zijn eveneens ongevoelig voor zuurstof en vloeibaar bij kamertemperatuur. Ze komen voor in zowel dierlijke als plantaardige voedingsmiddelen, dienen als energieleverancier en structuurvet en hebben een gunstig effect op de bloedvetwaarden wanneer ze in plaats van verzadigde vetzuren worden gegeten.

Meervoudig onverzadigde vetzuren (PUFA, poly-unsaturated fatty acids) hebben meerdere dubbele bindingen tussen de C-atomen. In tegenstelling tot verzadigde en enkelvoudig onverzadigde vetzuren zijn ze gevoelig voor zuurstof, hitte en licht. Bovendien zijn ze voor ons onmisbaar, zodat we ze regelmatig via de voeding moeten binnenkrijgen. Ook meervoudig onverzadigde vetzuren komen voor in plantaardige en dierlijke voedingsmiddelen, vooral in noten, zaden, druivenpitolie, walnootolie, zonnebloemolie, vette vis, visolie en algenolie.
Daarnaast worden ze ingedeeld in omega 3- en omega 6-vetzuren. Deze indeling hangt af van de vraag of de eerste dubbele binding zich bij het 3e of 6e C-atoom vanaf de CH3-groep (methylgroep) bevindt. De belangrijkste omega 3-vetzuren zijn alfa-linoleenzuur (ALA), eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA). Tot de belangrijkste omega 6-vetzuren behoren linolzuur, gamma-linoleenzuur en arachidonzuur. Vooral omega 3-vetzuren nemen een centrale plaats in, omdat ze belangrijke taken vervullen in stofwisselingsprocessen die geen energie produceren en dienen voor de vorming van eicosanoïden. Die spelen een belangrijke rol bij de regulatie van het immuunsysteem, de hormoonstofwisseling, de longfunctie en het hart- en vaatstelsel.

De basis van ons hart- en vaatstelsel

Schema’s van het hart

Het hart- en vaatstelsel omvat onze hartspier en de aangesloten bloedsomloop, bestaande uit slagaders en aders, die het hele lichaam van zuurstof en voedingsstoffen voorziet. In een volwassen mens circuleert vijf tot zes liter bloed. Ons hart is daarbij te vergelijken met een pomp die bij elke samentrekking van de linkerkamer zuurstofrijk bloed via de aorta (grote lichaamsslagader) en elastische slagaders naar de perifere organen en weefsels vervoert. Op de bestemmingen vindt in de zogeheten haarvaten gasuitwisseling plaats: lichaamscellen nemen zuurstof op en geven in ruil koolstofdioxide af aan het bloed. Via de aders keert het zuurstofarmere bloed uiteindelijk terug naar de rechterboezem van het hart.

Bloed uit de rechterkamer komt via de longslagader in de longcirculatie en stroomt door beide longen, waar het met zuurstof wordt verrijkt. Via de longader wordt het zuurstofrijke bloed via de linkerboezem terug naar de linkerkamer gepompt en bereikt het via de aorta uiteindelijk weer de lichaamscirculatie.

null

De hoeveelheid bloed die het hart per minuut door het lichaam pompt en de weerstand van de perifere bloedvaten bepalen samen de arteriële bloeddruk. Deze wordt als een paar getallen weergegeven: de systolische en diastolische druk. De systolische druk is de maximale druk tijdens de samentrekking (contractie) van de hartspier. De diastolische druk is de laagste druk tijdens de ontspanningsfase, waarin de hartkamers zich met bloed uit de boezems vullen.
De waarden worden uitgedrukt in mm Hg (millimeter kwikdruk). Eén millimeter Hg staat voor de druk die een kwikkolom van één millimeter hoog uitoefent.

Talrijke wetenschappelijke studies laten zien dat bepaalde macro- en micronutriënten verschillende voedingsfysiologische voordelen hebben en invloed uitoefenen op het ontstaan van voedingsgerelateerde aandoeningen. Deze aspecten worden daarom ook meegenomen in actuele voedingsaanbevelingen en richtlijnen van verschillende voedingswetenschappelijke organisaties.

Voedingsfactoren

Voor de gezondheid van het hart- en vaatstelsel zijn vooral de bloedvetwaarden van belang. Ze hangen samen met het risico op bepaalde voedingsgerelateerde aandoeningen, zoals coronaire hartziekte (CHZ). De grootste invloed op het lipidenprofiel hebben de kwaliteit en hoeveelheid voedingsvetten die we dagelijks innemen. Daarbij komen andere factoren, zoals alcoholgebruik, lichaamsgewicht en lichamelijke activiteit.

Schaaltje olijfolie

Uit de Zevenlandenstudie van de jaren 1960 is bekend dat een mediterraan voedingspatroon, zoals destijds gebruikelijk rond de Middellandse Zee, gunstig werkt op het hele hart- en vaatstelsel. Het wordt gekenmerkt door veel fruit en groenten, volkoren graanproducten, peulvruchten, noten, zaden en plantaardige oliën, vooral olijfolie. Zuivelproducten, vlees en vleeswaren worden daarentegen slechts in kleine hoeveelheden gegeten. Daardoor bevat dit voedingspatroon veel meervoudig onverzadigde langeketenvetzuren en vooral omega 3-vetzuren. Al een kleine aanpassing van de voeding naar meer meervoudig onverzadigde langeketenvetzuren in plaats van verzadigde vetzuren kan aanzienlijk bijdragen aan betere bloedvetwaarden en het verminderen van risicofactoren voor hart- en vaatziekten.

Welke rol spelen omega 3-vetzuren?

De uitgangsverbindingen van vetzuren uit de omega 6- en omega 3-families zijn de essentiële vetzuren cis-linolzuur en alfa-linoleenzuur. Ze moeten regelmatig via de voeding worden aangevoerd, zodat ze in de stofwisseling kunnen worden opgenomen en omgezet in andere vetzuren en verbindingen. Omega 3-vetzuren, vooral de langeketenvetzuren eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA), zijn nodig voor groei en ontwikkeling en talrijke lichaamsfuncties. Door extra dubbele bindingen in te voegen en de keten te verlengen kan plantaardig alfa-linoleenzuur in ons lichaam in EPA en DHA worden omgezet. Deze synthese vindt echter slechts in beperkte mate en in kleine hoeveelheden plaats, zodat alfa-linoleenzuur onder normale voedingsomstandigheden geen adequate vervanging voor EPA en DHA vormt. Die laatste worden daarom eveneens als onmisbaar beschouwd en moeten via de voeding worden opgenomen. Daarnaast is de verhouding tussen cis-linolzuur en alfa-linoleenzuur bepalend voor de omzettingssnelheid. Omdat een hoge inname van omega 6-vetzuren de omzetting van alfa-linoleenzuur in EPA belemmert, wordt een verhouding van 5 (omega 6) tot 1 (omega 3) als gunstig beschouwd. 

EPA en DHA worden na opname in celmembranen ingebouwd en bepalen zo het functioneren van alle lichaamscellen. Alleen al 60 % van alle vetzuren in het netvlies (retina) en 40 % van de meervoudig onverzadigde vetzuren in de hersenen bestaat uit DHA. Vanwege het belang voor de hersenontwikkeling en het gezichtsvermogen moeten zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven extra op voldoende inname letten.
In de verdere stofwisseling worden omega 3- en omega 6-vetzuren omgezet in zogeheten eicosanoïden met regulerende eigenschappen, die talrijke stofwisselingsprocessen en -functies beïnvloeden. Ze dragen in belangrijke mate bij aan het beïnvloeden van de bloedvetwaarden en ondersteunen de hartfunctie.

Structuurformule-ALA-EPA-DH

Aanbevelingen voor de praktijk

Voor het behoud van de hart- en vaatgezondheid is dus niet alleen de hoeveelheid, maar vooral de kwaliteit van de vetinname belangrijk. In landen zoals Duitsland en de Verenigde Staten, waar relatief weinig vis wordt gegeten, bedraagt de gemiddelde consumptie van omega 3-langeketenvetzuren minder dan 0,1 g per dag. Vakorganisaties, waaronder de Deutsche Gesellschaft für Ernährung en de American Heart Association, adviseren minstens 0,3 g EPA en DHA per dag. Deze hoeveelheid is goed te bereiken met twee maaltijden met vette zeevis per week. Om het praktisch en haalbaar te maken, is ook een gemengd voorzieningsconcept geschikt. Daarbij kunnen vette zeevis (zoals zalm, makreel en haring), plantaardige oliën rijk aan alfa-linoleenzuur (zoals olijf-, lijnzaad- en koolzaadolie) en aanvullend verrijkte voedingsmiddelen (zoals deegwaren, zuivelproducten en margarine) en hoogwaardige supplementen (zoals krillolie of algenolie als veganistisch alternatief) de dagelijkse voorziening individueel waarborgen. Voedingssupplementen zijn vooral geschikt wanneer een hogere voedingsinname moet worden bereikt. Dat geldt vooral voor gerichte voorziening van EPA en DHA tijdens de zwangerschap en voor specifieke situaties met een verhoogde behoefte.

Conclusie

Voor het behoud van de gezondheid van uw hart- en vaatstelsel is een evenwichtige en gevarieerde voeding, rijk aan omega 3-langeketenvetzuren, in combinatie met een normaal lichaamsgewicht en regelmatige beweging het geschiktst. In uw biologische behoefte aan de omega 3-langeketenvetzuren EPA en DHA kunt u goed voorzien via een gemengd concept. Vette zeevis, vis- en algenolie, plantaardige oliën rijk aan alfa-linoleenzuur en verrijkte functionele voedingsmiddelen bieden mogelijkheden voor een individuele combinatie, die aan de situatie, persoonlijke eetgewoonten en voorkeuren kan worden aangepast.

Bronnen en referenties

Quellen:

  • Bahr D et al (2002): Bedeutung und empfehlenswerte Höhe der Zufuhr langbettiger Omega-3-Fettsäuren. Ein Konsensus-Statement des Arbeitskreises Omega-3. Arbeitskreis Omega-3 (Hg.). Ernährungs Umschau 49(3): 94—98.
  • Fachgesellschaft für Ernährungstherapie und Prävention e. V. (Hg.) (2019): Fette, Fettsäuren und fettmodifizierte Zufuhr. https://fet-ev.eu. Zugriff: 07.02.2020.
  • Deutsche Gesellschaft für Ernährung e. V. (Hg.) (2011): DGE-Positon. Richtwerte für die Energiezufuhr aus Kohlenhydraten und Fett. Bonn.
  • Bahri D et al. (2002): Bedeutung und empfehlenswerte Höhe der Zufuhr langbettiger Omega-3-Fettsäuren. Ein Konsensus-Statement des Arbeitskreises Omega-3. Arbeitskreis Omega-3 (Hg.). Ernährungs Umschau 49(3): 94—98.
  • Singer P, Wirth M (2003): Omega-3-Fettsäuren marinen und pflanzlichen Ursprungs: Versuch einer Bilanz. Ernährungs Umschau 50(8): 296—306.
  • Fankhänel S (2002): Mediterrane Ernährung. Ernährungs Umschau 49(6): 244—245.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen