Kennis over voedingsstoffen

De zuur-basebalans en hoe onze voeding die beïnvloedt

Hebt u weleens gehoord van ‘zure’ en ‘basische’ voedingsmiddelen? Die indeling bestaat inderdaad, want bij de afbraak van voedingsstoffen die via de voeding worden opgenomen, ontstaan zowel zuren als basen. Hoe dat werkt, leest u in dit artikel.
De zuur-basebalans en hoe onze voeding die beïnvloedt

Wat is de zuur-basebalans?

De zuur-basebalans van ons lichaam is een gevoelig en complex systeem dat samenhangt met veel verschillende stofwisselingsprocessen. Een evenwicht tussen basen en zuren in ons lichaam is zo belangrijk omdat alle lichaamsfuncties alleen goed kunnen verlopen bij een constante pH-waarde. Om deze balans te behouden, beschikt het lichaam over specifieke buffermechanismen die de pH strikt tussen 7,35 en 7,45 regelen. Zelfs de kleinste afwijkingen kunnen ertoe leiden dat enzymen niet meer goed werken en bepaalde stofwisselingsprocessen niet meer optimaal verlopen.

null

Als de pH boven een fysiologische grens stijgt en verder naar het basische bereik verschuift, spreekt men van alkalose of alkalisering. Daalt de pH daarentegen onder de fysiologische grens en wordt deze zuurder, dan heet dit acidose of verzuring. Beide kunnen ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken, want een evenwichtige zuur-basebalans is onmisbaar voor de werking van onze cellen en het geregelde verloop van onze hele stofwisseling. De zuur-basebalans kan bijvoorbeeld worden verstoord door intensieve vastenkuren, zware lichamelijke activiteit, verhoogd alcoholgebruik en de aanwezigheid van diabetes mellitus.

De buffersystemen van ons lichaam

De longen en nieren zijn bepalend voor de regeling van onze zuur-basebalans. Door meer of minder CO2 (koolstofdioxide) uit te ademen, kunnen de longen zowel alkalisering als verzuring van het weefsel tegengaan. Dit bufferproces wordt ondersteund door de werking van de nieren. Die leveren een belangrijke bijdrage aan het regelen van de concentratie van zogeheten waterstofcarbonaat (HCO3-), een van de belangrijkste bufferstoffen van ons lichaam. Bij verzuring kan waterstofcarbonaat vrije H+-ionen opnemen en neutraliseren. Fosfaat en ammonium werken op dezelfde manier. De opgenomen ‘zure’ H+-ionen worden uiteindelijk gewoon via de urine uitgescheiden.

Samengevat werken de longen en nieren nauw samen bij het regelen van het zuur-base-evenwicht en dragen zij bij aan de regeling van de pH-waarde

  1. door de uitscheiding van CO2 via de ademhaling,
  2. door de uitscheiding van H+-ionen via de urine en 
  3. door de terugresorptie van waterstofcarbonaat (HCO3-) in de nieren.

Hoe ontstaan zuren?

Zuren ontstaan vooral bij de stofwisseling van eiwitten (proteïnen) en hun bouwstenen, de aminozuren, en moeten weer uit ons lichaam worden uitgescheiden. Daarvoor beschikt ons lichaam over verschillende mechanismen en systemen. Als die echter overbelast zijn en het organisme de ontstane zuren niet meer voldoende kan afbreken, hopen ze zich in het lichaam op en ontstaat verzuring, de zogeheten metabole acidose.

Ons huidige westerse voedingspatroon wordt steeds meer gekenmerkt door een groot aandeel dierlijke voedingsmiddelen, zoals vlees, vis, melk, zuivelproducten en eieren, en daarmee ook door een hoog eiwitgehalte. Plantaardige voedingsmiddelen, die veel vitaminen en mineralen en relatief weinig eiwit bevatten, belanden daarentegen veel te weinig op ons bord. Dit leidt er in het algemeen toe dat onze voeding in ons lichaam eerder meer zuren dan basen laat ontstaan en dat de verhouding snel uit evenwicht kan raken.

Voedingsmiddelenoverzicht: zuurvormend en basevormend

Elk voedingsmiddel bestaat uit talrijke bestanddelen die in verschillende hoeveelheden aanwezig zijn en verschillend worden verwerkt. Zuren ontstaan vooral bij de afbraak van aminozuren, de bouwstenen van eiwitten. Vooral voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong, zoals vlees, melk, eieren en de daarvan gemaakte producten, zijn rijk aan eiwitten en dus aan aminozuren. Ze worden daarom als zuurvormend ingedeeld. De meeste plantaardige voedingsmiddelen bevatten daarentegen minder eiwit en meer basische mineralen zoals natrium, kalium, magnesium en calcium, waardoor ze als basevormend gelden.

Overigens: zoute drop bevat ammoniumchloride, dat in grotere hoeveelheden de normale ionenbalans beïnvloedt en zelfs tot metabole acidose kan leiden.

Of een voedingsmiddel als zuur of basisch wordt ingedeeld, is echter niet aan de smaak af te leiden. Had u gedacht dat de zuur smakende citroen eigenlijk tot de basische voedingsmiddelen behoort? Daarom hebben de onderzoekers Remer en Manz een waarde ontwikkeld waarmee het effect van afzonderlijke voedingsmiddelen op de zuur-basebalans kan worden beoordeeld. Dit is de PRAL-waarde (‘potential renal acid load’). Deze weerspiegelt de potentiële zuurbelasting van de nieren en geeft aan hoe hoog de zuuruitscheiding via de nieren is bij consumptie van 100 g van het betreffende voedingsmiddel. Voedingsmiddelen met een negatieve PRAL-waarde werken basisch; voedingsmiddelen met een positieve PRAL-waarde werken zuurvormend.

In de tabel vindt u een overzicht van de gemiddelde PRAL-waarden van verschillende groepen voedingsmiddelen.
Let op: de PRAL-waarden zeggen op zichzelf niets over de pH-waarde van een voedingsmiddel. Ze geven alleen de basevormende of zuurvormende neiging aan tijdens de verwerking in ons lichaam.

Gemiddelde PRAL-waarden van verschillende groepen voedingsmiddelen
Groep voedingsmiddelenPRAL
(mEq per 100 g voedingsmiddel)
Fruit & sappenFruit-3,1
GroentenGroenten-2,8
Vetten & oliënVetten en oliën0
MelkMelk & zuivelproducten+1,0
BroodBrood+3,5
PastaPasta, spaghetti+6,7
VisVis+7,9
KaasKaas
(< 15 g eiwit per 100 g)
+8,0
Vlees & vleesproductenWorst+9,5
KaasKaas
(> 15 g eiwit per 100 g)
+23,6

Plantaardige voedingsmiddelen zoals fruit, groenten, sla en vruchtensappen werken alkaliserend, dus basevormend. Anders dan men misschien verwacht, bevatten citrusvruchten bijzonder veel basische mineralen die tot waterstofcarbonaat worden gemetaboliseerd. Mineraalwater dat rijk is aan waterstofcarbonaat werkt eveneens alkaliserend. Vooral dierlijke voedingsmiddelen en producten daarvan zijn zeer eiwitrijk en behoren daarom tot de verzurende voedingsmiddelen. Ook verschillende sulfaatrijke voedingsmiddelen, zoals brood en gebak, die vooral de zwavelhoudende aminozuren cysteïne en methionine bevatten, en fosfaathoudende dranken van bekende drankenfabrikanten vallen in deze categorie.

Vraagt u zich af waarom vetten en oliën een gemiddelde PRAL-waarde van nul hebben? Dat komt eenvoudig doordat ze vrijwel geen eiwit of mineralen bevatten en er dus geen mogelijk zuur- of basevormende bestanddelen aanwezig zijn.

In een wetenschappelijke studie werden verschillende voedingspatronen en hun effecten op de zuuruitscheiding via de urine gemeten. De onderzoekers concludeerden dat een lactovegetarische voeding, waarbij wel zuivelproducten en honing maar geen vlees, vis of eieren worden gegeten, de laagste zuurbelasting veroorzaakt. Een voeding met een matig eiwitgehalte leidde tot een gemiddelde zuuruitscheiding; de hoogste zuuruitscheiding trad op bij een zeer eiwitrijke voeding.*

Bronnen en referenties

  • * Remer T (2000): Influence of diet on acid-base balance. Semin Dial. 2000 Jul-Aug;13(4):221-6.
  • Dhondup T, Quian Q (2017): Acid-Base and Electrolyte Disorders in Patients with and without Chronic Kidney Disease: An Update. Kidney Dis (Basel). 2017 Dec; 3(4): 136–148
  • Siener R, Hesse A (2003): The effect of a vegetarian and different omnivorous diets on urinary risk factors for uric acid stone formation. Eur J Nutr. 2003 Dec;42(6):332-7.
  • Siener R (2011): Säure-Basen-Haushalt und Ernährung. Ernährungs Umschau 10/2011.
  • Wirngo FE, Lambert, MN, Jeppesen PB (2016): The Physiological Effects of Dandelion (Taraxacum Officinale) in Type 2 Diabetes. Rev Diabet Stud. 2016 Summer-Fall; 13(2-3): 113–131.
  • Kregiel D, Pawlikowska E, Antolak H (2018): Urtica spp.: Ordinary Plants with Extraordinary Properties. Molecules. 2018 Jul; 23(7): 1664.
  • Committee on Herbal Medicinal Products (HMCP) (2008): Community herbal monograph on Mental x piperita L., folium. EMEA/HMPC/193909/2007.

Het BioProphyl-magazine

Lees verder

Meer perspectieven uit het BioProphyl-magazine.

Ontdek alle magazineartikelen