Planten kunnen veel meer dan alleen bitter smaken
U kent vast ook het verschijnsel dat we bitter smakende voedingsmiddelen vaak vermijden. Deze reactie is een evolutionair beschermingsmechanisme, want veel plantaardige gifstoffen smaken bitter. Als een plant bitter smaakte, betekende dat voor onze voorouders een mogelijk gevaar.
Tegenwoordig kopen we onze voedingsmiddelen in de supermarkt en weten we precies dat grapefruit en witlof niet giftig zijn. Toch kiezen we vaak andere sla- en fruitsoorten die minder bitter smaken. Waarom we ook bittere voedingsmiddelen in onze dagelijkse voeding zouden moeten opnemen, leest u in dit artikel.
Wat zijn bitterstoffen?
Onder bitterstoffen vallen alle stoffen die bitter smaken, ongeacht hun chemische structuur. Ze behoren tot verschillende chemische stofgroepen, waaronder bijvoorbeeld isoprenoïden, glycosiden, fenolen, polyfenolen, aminozuren, saponinen en alkaloïden. Bitterstoffen behoren tot de secundaire plantenstoffen waarmee een plant zich vooral tegen vraat beschermt. Typische voorbeelden van bitter smakende planten zijn artisjok, witlof, kurkuma, andijvie, grapefruit, koffie, paardenbloem, pastinaak, spruitjes en rucola.
| Geneeskrachtige plant | Bitterwaarde |
|---|---|
| Amarogentine | 58.000.000 |
| Gentiaanwortel | 10.000 tot 25.000 |
| Artisjokbladeren | 5.000 tot 15.000 |
| Waterdriebladbladeren | 4.000 tot 10.000 |
| Alsemkruid | > 10.000 |
| Paardenbloemwortel | > 100 |
Om de intensiteit van de afzonderlijke bitterstoffen van elkaar te onderscheiden, wordt de zogenaamde bitterwaarde als maat gebruikt. Deze waarde geeft aan hoe sterk of zwak een bittere verbinding qua smaak kan worden waargenomen. Een bitterwaarde van 5.000 betekent bijvoorbeeld dat 1 gram van de bittere stof, verdund in 5.000 milliliter water, nog net bitter smaakt. Als bitterste natuurlijke stof geldt amarogentine, een bitterstof uit de wortels van de gele gentiaan (Gentiana lutea), met een bitterwaarde van 58.000.000. Ter vergelijking: cafeïne heeft een bitterwaarde van slechts 8. In de tabel staan ter illustratie enkele bittere planten en hun bitterwaarden.
Hoe we bitter proeven
Bitter is de sterkste smaakkwaliteit die we kunnen waarnemen. Een volwassene heeft meer dan 2.000 smaakknoppen voor bitter. Bij kinderen zijn het er zelfs aanzienlijk meer, wat ook verklaart waarom kinderen vaak veel gevoeliger op bitterstoffen reageren dan volwassenen. Met het ouder worden neemt het aantal bitterreceptoren steeds verder af en daarmee ook de smaakgevoeligheid. Hoe gevoelig we op bitterstoffen reageren, is heel individueel en hangt af van veel verschillende factoren, waaronder de samenstelling van het speeksel, de leeftijd en de gezondheidstoestand. Tijdens de zwangerschap, bij rokers en zelfs onder stress is de waarneming van bitter sterk verminderd.
Er zijn al meer dan 50 verschillende receptoren (herkennings- en bindingsplaatsen) voor bitterstoffen geïdentificeerd, niet alleen op de tong en in de mond. Ook in de maag, de darm, de urineblaas, de huid en zelfs de hersenen zijn bitterstofreceptoren gevonden. Ze hebben een breed spectrum aan specifieke herkenningszones, zodat talrijke bitterstoffen met uiteenlopende chemische structuren kunnen worden waargenomen.
Nadat de bitterstoffen aan hun bijbehorende receptoren zijn gebonden, wordt dit signaal via zenuwvezels naar de hersenen doorgegeven. Die verwerken en interpreteren de ontvangen informatie en wekken de smaakgewaarwording op.
Toepassing in de traditionele geneeskunde
‘Wat bitter is in de mond, is voor de maag gezond’, luidt een oude volkswijsheid. In de ayurvedische geneeskunde en de traditionele Chinese geneeskunde worden bitterstoffen en bittere extracten al lang gebruikt om maagklachten, galproblemen en spijsverteringsproblemen te verlichten. Van de Griekse arts Hippocrates (460 tot 377 vóór Christus), die vasten en het gebruik van bittere kruiden aanbeval voor het voorkomen en genezen van allerlei klachten, via Hildegard von Bingen (1098 tot 1179) tot Henri Leclerc (1870 tot 1955), die het begrip fytotherapie introduceerde – al duizenden jaren nemen bittere planten, zoals alsem, artisjok en paardenbloem, een centrale plaats in kruidenboeken in. Ook zieke dieren genezen zichzelf instinctief met bitterstoffen. Schapen die last hebben van misselijkheid eten het bitter smakende duizendblad, dat ze normaal in de wei laten staan.
Met de ontwikkeling van moderne analysemethoden in de natuurwetenschappen konden de eerste bittere bestanddelen in geneeskrachtige kruiden worden geïdentificeerd en geïsoleerd, zodat aan het begin van de 20e eeuw een uitgebreide kennis over bittere stoffen ontstond. Over fysiologische effecten was echter lange tijd weinig bekend. Uit veel fruit- en groentesoorten werden bitterstoffen zelfs weggekweekt ten gunste van een aangenamere, mildere smaak. Pas de afgelopen jaren wonnen ze weer aan betekenis door hun veelvuldig beschreven positieve effecten.
Bitterstoffen beïnvloeden de volledige spijsverteringsactiviteit. Ze bevorderen de spijsvertering doordat ze niet alleen de productie van spijsverteringssappen stimuleren, maar ook de motorische werking van de maag en de galblaas ondersteunen.
Praktische tips en wetenswaardigheden:
- Bij gebrek aan eetlust en maagklachten komt de werking van bitterstoffen het beste tot haar recht bij regelmatig gebruik en inname ongeveer 1/2 uur vóór het eten.
- Bitterstoffen beginnen al in de mond te werken. Daarom wordt aanbevolen ze eerst één tot twee minuten in de mond te houden.
- Bitterstoffen zijn warmtegevoelig! Koude bereidingen zijn bitterder en doeltreffender. Daarom hebben ook aperitieven en digestieven zich al vele eeuwen bewezen.
- De werking van bitterstoffen hangt af van de dosis. De individuele dosis kan sterk variëren en alleen door uzelf worden bepaald. Hoe intensief u een bittere smaak waarneemt, is genetisch bepaald. Sommige mensen ervaren de bitterstof van artisjok bijvoorbeeld als bijzonder intens, anderen proeven die bijna niet.
- Bittere bestanddelen in het eten activeren de stofwisseling, geven verzadiging aan en werken als een natuurlijke ‘eetrem’. De trek in zoet wordt door bitter verminderd.
Aperitief en digestief
Vanwege deze eigenschappen vormen bitterstoffen in dranken vaak een vast onderdeel van onze eetcultuur.
Een aperitief is meestal een alcoholische drank die vóór het eten wordt gedronken. Het begrip komt van het Franse ‘apéritif’ en betekent ‘maagopener’. In een medische context duidt het begrip op een eetlustopwekkend middel op basis van bittere plantenstoffen.
Een digestief, ook wel ‘spijsverteringsborrel’ genoemd, wordt daarentegen na een maaltijd gedronken. De inname van bitterstoffen zou de daaropvolgende spijsvertering bevorderen door de afgifte van spijsverteringssappen uit de lever en de alvleesklier te stimuleren.
Overigens:
De acceptatie van bittere smaken trainen en leren we met het ouder worden. Als we een bepaald voedingsmiddel niet lekker vinden, kunnen we onze smaakpapillen om de tuin leiden door bijvoorbeeld meerdere voedingsmiddelen en verschillende smaken te combineren. Zo’n multisensorische smaakervaring helpt onaangenamere smaken te maskeren en ze op te nemen in een totale smaakcompositie die we lekker vinden. Meer informatie over ons smaakzintuig vindt u in ons magazine.
Bronnen en referenties
- Fried MP (2016): Geruchs- und Geschmacksstörungen. Merck Sharp & Dome Corp. (Hg.).
- Vent J, Hummel T: Besonderheiten des Riechen und Schmeckens. Arbeitsgemeinschaft Olfaktologie und Gustologie der Deutschen Gesellschaft für Hals-Nasen-Ohren-Heilkunde, Kopf- und Hals-Chirurgie e. V. Bonn (Hg.).
- Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (IGQiG) (Hg.) (2016): Wie funktioniert die Zunge? https://www.gesundheitsinformation.de/wie-funktioniert-die-zunge.2260.de.html. Zugriff: 03.09.2019.
- Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (IGQiG) (Hg.) (2016): Wie funktioniert der Geschmackssinn? https://www.gesundheitsinformation.de/wie-funktioniert-der-geschmackssinn.2261.de.html. Zugriff: 03.09.2019.
- Jiang P et al. (2012): Major taste loss in carnivorous mammals. PNAS March 27, 2012 109(13): 4956-4961.
- Reitmeier S (2014): Ernährungssozialisation in der frühen Kindheit. Ernährung Umschau 61(7): M116-M122.
- Ellrott T (2013): Psychologische Aspekte der Ernährung. Diabetologie 2013; 8: R57-70.
- Wölfle U, Schempp CM (2018): Bitterstoffe – von der traditionellen Verwendung bis zum Einsatz an der Haut. Zeitschrift für Physiotherapie 2018; 39: 210-215.
- Behrens M, Voigt A, Meyerhof W (2013): Geschmack und Ernährung (1). Die physiologischen Grundlagen der Geschmackswahrnehmung. Ernährungs Umschau international 60(7): 124-131.
- Behrens M, Roudnitzky N, Meyerhof W (2013): Geschmack und Ernährung (2). Auswirkungen der genetischen Veranlagung und von Umwelteinflüssen auf die Geschmackswahrnehmung. Ernährungs Umschau international 60(10): 180-186.
- Hübner S, Töle J, Meyerhof W (2013): Geschmack und Ernährung (3). Ausbildung von Nahrungspräferenzen und -aversionen. Ernährungs Umschau international 60(12): 222-227.
- Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) (2019): Aromastoffe und Aromen. https://www.bfr.bund.de/de/aromastoffe_und_aromen-54440.html. Zugriff: 23.09.2019.



